Dữ liệu môi trường phải phục vụ người dân

Việc sửa đổi Luật lần này không chỉ nhằm tháo gỡ những khó khăn, vướng mắc phát sinh trong quá trình thực hiện, mà còn phải thể chế hóa đầy đủ những quan điểm, chủ trương mới của Đảng về bảo vệ môi trường, phát triển kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn và chuyển đổi mô hình tăng trưởng theo hướng bền vững. Với định hướng đó, dự thảo Luật đã đơn giản hóa mạnh mẽ thủ tục hành chính, chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm, từ quản lý hành chính sang quản trị môi trường dựa trên dữ liệu và mức độ rủi ro; đồng thời đẩy mạnh phân cấp, phân quyền gắn với trách nhiệm của chính quyền địa phương.

Đặc biệt, dự thảo Luật đã chú trọng hơn đến chuyển đổi số trong quản lý môi trường. Theo bản so sánh ngày 12/10/2026, Chính phủ đã tiếp thu, bổ sung tại khoản 9 Điều 6 quy định nghiêm cấm hành vi cản trở, làm sai lệch thông tin, dữ liệu môi trường; cố ý ngắt kết nối dữ liệu môi trường và gian dối trong hoạt động bảo vệ môi trường gây hậu quả xấu. Đây là quy định rất cần thiết trong bối cảnh dữ liệu ngày càng trở thành nền tảng của hoạt động quản lý nhà nước.

Tuy nhiên, vấn đề cốt lõi không phải chỉ là xây dựng thêm một cơ sở dữ liệu môi trường, mà phải thay đổi căn bản phương thức quản lý môi trường bằng dữ liệu.

Thực tế, trong nhiều lĩnh vực, chúng ta đã đầu tư xây dựng hệ thống thông tin, phần mềm, cơ sở dữ liệu nhưng vẫn chưa khắc phục được tình trạng phân tán, thiếu kết nối và chưa khai thác hiệu quả dữ liệu đã có. Nếu tiếp tục triển khai theo cách mỗi cơ quan, mỗi địa phương xây dựng một hệ thống riêng, doanh nghiệp phải nhập lại cùng một thông tin vào nhiều phần mềm khác nhau, thì chuyển đổi số không những không giảm thủ tục mà còn có thể làm tăng chi phí tuân thủ.

Vì vậy, cần tiếp tục hoàn thiện Điều 115 của dự thảo Luật theo bốn nguyên tắc. Thứ nhất, dữ liệu chỉ phải cung cấp một lần và được sử dụng nhiều lần. Những thông tin đã có trong cơ sở dữ liệu môi trường quốc gia, đã được xác thực thì cơ quan quản lý không được yêu cầu người dân, doanh nghiệp cung cấp lại, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác thực sự cần thiết.

Thứ hai, quản lý môi trường phải được thực hiện trên một nền tảng dữ liệu thống nhất, có khả năng kết nối, chia sẻ giữa Trung ương và địa phương. Dữ liệu về đánh giá tác động môi trường, giấy phép môi trường, nguồn phát thải, quan trắc, thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm cần được liên thông để phục vụ quản lý theo mức độ rủi ro.

Thứ ba, dữ liệu môi trường đã được xác thực phải có giá trị pháp lý rõ ràng. Cần quy định nguyên tắc sử dụng dữ liệu điện tử làm căn cứ giải quyết thủ tục hành chính, thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm; đồng thời thiết lập cơ chế xác minh, giải quyết tranh chấp khi dữ liệu có dấu hiệu sai lệch.

Thứ tư, dữ liệu phải được khai thác để phục vụ cảnh báo, dự báo và công khai chất lượng môi trường cho người dân. Chuyển đổi số trong bảo vệ môi trường không nên chỉ dừng ở mục tiêu giúp cơ quan quản lý xử lý hồ sơ nhanh hơn. Người dân phải có khả năng tiếp cận thông tin về chất lượng không khí, chất lượng nguồn nước và những nguy cơ ô nhiễm có thể ảnh hưởng đến sức khỏe của mình. Cơ quan quản lý phải có khả năng phát hiện dấu hiệu bất thường từ dữ liệu quan trắc để kịp thời cảnh báo, kiểm tra và xử lý trước khi xảy ra sự cố.

Từ những yêu cầu trên, cần nghiên cứu bổ sung rõ hơn tại Điều 115 các nguyên tắc về giá trị pháp lý của dữ liệu, trách nhiệm kết nối, chia sẻ, sử dụng dữ liệu; đồng thời xác định trách nhiệm của cơ quan quản lý khi không khai thác hiệu quả những dữ liệu đã được thu thập.

Dữ liệu thu thập, lưu trữ phải phục vụ cảnh báo, dự báo, quản lý rủi ro và cung cấp thông tin cho người dân, như vậy mới là chuyển đổi số thực chất trong bảo vệ môi trường.