Dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh: Chủ động quản trị rủi ro biến động giá, ổn định kinh doanh

Xác định rõ hỗ trợ ai, hỗ trợ việc gì và thông qua tổ chức nào

Dự thảo Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh có 8 chương với 57 điều quy định các hoạt động về hàng hóa phái sinh và thị trường hàng hóa phái sinh, chính sách phát triển thị trường hàng hóa phái sinh, liên thông thị trường qua biên giới, quản trị rủi ro và an toàn hệ thống, quản lý nhà nước về hàng hóa phái sinh, xử lý vi phạm, giải quyết tranh chấp và bồi thường thiệt hại. Đây là cơ sở pháp lý quan trọng nhằm tạo hành lang cho các giao dịch hàng hóa phái sinh. Tuy nhiên, cần bổ sung thêm một số nội dung sau đây:

Thứ nhất, hoàn thiện chính sách tại khoản 2 Điều 5 về hỗ trợ doanh nghiệp, hợp tác xã và người sản xuất tiếp cận thị trường để phòng ngừa biến động giá. Quy định này đúng hướng, nhưng cần xác định rõ hỗ trợ ai, hỗ trợ việc gì và thông qua tổ chức nào.

Ví dụ, một hợp tác xã dự kiến thu hoạch 100 tấn cà phê, sử dụng vị thế bán hợp đồng tương lai để phòng ngừa cho 60 tấn. Nếu giá cà phê thực tế và giá hợp đồng cùng giảm tương đương 20 triệu đồng/tấn, khoản lãi phái sinh khoảng 1,2 tỷ đồng có thể bù đắp phần doanh thu giảm của lượng hàng được bảo vệ, trước khi tính phí và các chênh lệch. Khi giá tăng, hợp tác xã bán hàng thực tế được giá hơn nhưng có thể lỗ ở vị thế phái sinh. Mục tiêu là ổn định khoản thu, với hiệu quả phụ thuộc vào sự tương ứng giữa hợp đồng và hàng hóa thực tế, chất lượng, kỳ hạn, tỷ giá, chi phí và nghĩa vụ ký quỹ.

Để nông dân tiếp cận được công cụ này, nên bổ sung vào Điều 5 nội dung hỗ trợ hợp tác xã, tổ hợp tác và doanh nghiệp có liên kết tiêu thụ xây dựng phương án phòng ngừa rủi ro. Phạm vi hỗ trợ cần bao gồm đào tạo, thông tin thị trường, tư vấn độc lập và đánh giá mức độ phù hợp của sản phẩm.

Cùng với đó, cần bổ sung nghĩa vụ tại Điều 34 và Điều 40 đối với tổ chức cung cấp dịch vụ, trước khi thực hiện phương án phòng ngừa cho hợp tác xã, doanh nghiệp sản xuất, phải giải thích bằng văn bản về chi phí, yêu cầu bổ sung ký quỹ, tình huống giá tăng hoặc giảm và khả năng phát sinh nghĩa vụ vượt số tiền ban đầu.

Đối với chương trình được Nhà nước hỗ trợ hoặc phương án phòng ngừa thực hiện cho sản lượng liên kết của nông dân, cần yêu cầu hợp đồng xác định rõ giá thu mua, cách phân bổ phí, lợi ích và tổn thất liên quan. Hợp tác xã, doanh nghiệp phải cung cấp bảng đối chiếu kết quả phòng ngừa gắn với lượng hàng được thu mua, không được tự ý khấu trừ chi phí chưa thỏa thuận vào tiền bán nông sản.

Điều 31 của dự thảo Luật cần làm rõ điều kiện hưởng miễn trừ hoặc giới hạn vị thế, hồ sơ phải thể hiện rủi ro cần phòng ngừa, sản lượng dự kiến, thời hạn, phương pháp xác định quy mô giao dịch và người có thẩm quyền phê duyệt. Sở giao dịch có trách nhiệm rà soát, yêu cầu điều chỉnh khi sản lượng hoặc nhu cầu thương mại thay đổi, thu hồi miễn trừ nếu thông tin không trung thực.

Không nên áp dụng một tỷ lệ phòng ngừa cứng cho mọi ngành hàng và phải kiểm soát cam kết vượt khả năng thu hoạch, bởi khi mất mùa và giá tăng, người sản xuất có thể vừa thiếu hàng vừa chịu nghĩa vụ tài chính. Cà phê có điều kiện sử dụng hợp đồng tham chiếu quốc tế; với hồ tiêu, sầu riêng, cần đánh giá riêng khả năng chuẩn hóa và thanh khoản. Không thể mặc nhiên coi mọi hợp đồng bao tiêu là sản phẩm phái sinh thuộc phạm vi Luật. Việc phát triển sản phẩm mới phải dựa trên nhu cầu thực, nguồn giá đáng tin cậy và khả năng thực hiện nghĩa vụ.

Bảo vệ tính trung thực của thị trường

Thứ hai, cần bảo vệ tính trung thực của thị trường. Điều 7 đã cấm nhiều thủ đoạn gian lận, Điều 49 yêu cầu giám sát tập trung, liên tục, tự động. Vấn đề cần bổ sung là trách nhiệm và quy trình chuyển từ phát hiện dấu hiệu sang hành động cụ thể.

Một người có thể kiểm soát nhiều tài khoản đứng tên khác nhau; các bên có thể thông đồng tạo thanh khoản giả hoặc phát tán thông tin sai lệch về mùa vụ, tồn kho. Vì vậy, Điều 10 cần giao quy định bộ dữ liệu báo cáo tối thiểu, gồm mã định danh chủ thể, chủ sở hữu hưởng lợi, tài khoản, lệnh, giao dịch, vị thế và các thay đổi liên quan. Dữ liệu phải có thời điểm ghi nhận, khả năng đối chiếu và trách nhiệm sửa sai.

Điều 49 nên bổ sung nghĩa vụ của Sở giao dịch, Trung tâm thanh toán bù trừ và tổ chức trung gian khi phát hiện dấu hiệu vi phạm, bảo toàn dữ liệu, đánh giá ban đầu, áp dụng biện pháp thuộc thẩm quyền và báo cáo cơ quan quản lý theo thời hạn quy định. Trường hợp có dấu hiệu tội phạm, phải chuyển thông tin, hồ sơ cho cơ quan có thẩm quyền.

Giám sát cần bao quát giao dịch OTC có mức độ rủi ro cao, khoản 1 Điều 4 hiện quy định giao dịch OTC trực tiếp không qua trung gian thực hiện theo pháp luật dân sự. Nên bổ sung yêu cầu các giao dịch này vẫn tuân thủ quy định về hành vi bị cấm, báo cáo và cung cấp thông tin theo ngưỡng do Chính phủ quy định. Cách tiếp cận này giữ quyền thỏa thuận, đồng thời hạn chế việc né giám sát bằng hình thức giao kết trực tiếp.

Với chứng thư kho tại Điều 30, cần xác định rõ bản ghi đăng ký có giá trị quyết định, mã nhận diện duy nhất và cơ chế ghi nhận cầm cố, thế chấp, phong tỏa, giải chấp. Kho phải cập nhật khi hàng được xuất, hao hụt hoặc thay đổi chất lượng; Sở giao dịch tổ chức kiểm tra định kỳ và đột xuất. Đây là biện pháp ngăn chứng thư khống, sử dụng trùng hàng hóa để bảo đảm nhiều nghĩa vụ.

Tăng cường bảo vệ tài khoản, dữ liệu và tính liên tục của hệ thống

Thứ ba, tăng cường bảo vệ tài khoản, dữ liệu và tính liên tục của hệ thống. Nên bổ sung tại Điều 26 và Điều 40 nguyên tắc định danh, xác thực khách hàng theo mức rủi ro; xác nhận thẩm quyền đặt lệnh và phạm vi ủy quyền; thông báo kịp thời khi thay đổi thông tin bảo mật hoặc phát sinh giao dịch bất thường. Người cung cấp dịch vụ phải có cơ chế tiếp nhận yêu cầu khóa tài khoản khi khách hàng nghi ngờ bị chiếm quyền. Mỗi lệnh, giao dịch cần có mã nhận diện và dấu thời gian; toàn bộ quá trình đặt, sửa, hủy, khớp lệnh phải được lưu vết theo công nghệ blockchain, bảo vệ khỏi sửa đổi trái phép.

Quy định dưới luật xác định thời hạn lưu giữ, tiêu chuẩn đồng bộ thời gian và quyền truy xuất phục vụ kiểm tra, giải quyết tranh chấp. Nhà đầu tư phải được tra cứu, nhận bản ghi liên quan đến giao dịch của mình. Đối với thuật toán và AI, tổ chức sử dụng phải kiểm thử trước triển khai, quản lý phiên bản, phê duyệt thay đổi và giám sát trong vận hành. Hệ thống cần có giới hạn giá, khối lượng, tần suất lệnh và khả năng dừng khẩn cấp. Trách nhiệm thuộc tổ chức cung cấp, sử dụng dịch vụ, không thể viện dẫn quyết định của phần mềm để loại trừ nghĩa vụ bảo vệ khách hàng.

Tại Điều 48, cần giao cơ quan có thẩm quyền quy định mục tiêu thời gian khôi phục, mức mất dữ liệu tối đa được chấp nhận, thời hạn báo cáo sự cố và tiêu chí kiểm thử. Khi xảy ra sự cố, phải xác định trạng thái từng giao dịch, đối chiếu dữ liệu, công bố phạm vi ảnh hưởng và hướng dẫn khách hàng xử lý. Với dịch vụ phần mềm, điện toán đám mây hoặc liên thông nước ngoài, Điều 48 và Điều 37 - 39 cần yêu cầu đánh giá nhà cung cấp, bảo đảm quyền kiểm tra và tiếp cận dữ liệu, có phương án thay thế, chuyển giao, chấm dứt dịch vụ. Điều 54 về bồi thường cần được triển khai bằng cơ chế tiếp nhận yêu cầu, bảo toàn chứng cứ và xác định trách nhiệm giữa các bên.

Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh có thể giúp người sản xuất chủ động hơn trước biến động giá, có ý nghĩa quan trọng trong hoàn thiện nền tảng pháp lý giúp doanh nghiệp và người sản xuất tại Việt Nam chủ động quản trị rủi ro biến động giá, ổn định kinh doanh; đặc biệt, khi gắn với chuỗi sản xuất và tiêu thụ nông sản, Luật sẽ góp phần giảm thiểu thiệt hại do “được mùa mất giá”, bảo vệ thành quả lao động và nâng cao thu nhập bền vững cho người nông dân.