Đổi mới cách tổ chức nguồn lực và phương thức thực hiện

Thực tế triển khai các chương trình mục tiêu quốc gia thời gian qua cho thấy, điểm nghẽn không chỉ nằm ở nguồn vốn mà chủ yếu là ở phương thức quản lý. Nhiều đầu mối, nhiều văn bản hướng dẫn, thủ tục phối hợp và cơ chế phân bổ còn phân tán đã ảnh hưởng lớn đến tiến độ giải ngân, khả năng hấp thụ vốn và hiệu quả thực hiện. Chính vì vậy, việc tích hợp trước hết là phải đổi mới cách tổ chức nguồn lực và phương thức thực hiện, chứ không thể cộng cơ học 4 chương trình thành một chương trình tổng thể.

4 chương trình hiện nay bao phủ những lĩnh vực, địa bàn và nhóm đối tượng khác nhau, trong đó có chính sách đặc thù đối với vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi. Việc tích hợp phải kế thừa các mục tiêu đã được Quốc hội quyết định, không làm thu hẹp phạm vi, đối tượng và mức độ ưu tiên thụ hưởng.

Cùng với đó, cần phân biệt rõ trùng lặp với giao thoa. Một địa bàn, một hộ gia đình cùng thụ hưởng chính sách về hạ tầng, sinh kế, giáo dục, y tế hay văn hóa chưa phải là trùng lặp nếu mỗi chính sách giải quyết một nhu cầu khác nhau. Chỉ nên tích hợp, loại bỏ những nội dung thực sự trùng về mục tiêu, đối tượng và nội dung hỗ trợ; những chính sách đặc thù phải tiếp tục được bảo đảm nguồn lực và theo dõi riêng. Làm được điều này, chương trình tổng thể mới có thể tạo ra sức mạnh cộng hưởng của các nguồn lực trên cùng một địa bàn mà không làm loãng những chính sách cần được ưu tiên.

Điểm thay đổi quan trọng tiếp theo là phải phân cấp thực chất. Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn nhấn mạnh nguyên tắc: “địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm”; Trung ương, Quốc hội, Chính phủ kiến tạo để phát triển. Vấn đề không chỉ là phân định lại thẩm quyền, mà là thay đổi cách Nhà nước tổ chức thực hiện chính sách. Trung ương cần tập trung xác định mục tiêu, tiêu chí, định mức và cơ chế giám sát; địa phương phải có đủ quyền chủ động lựa chọn cách làm phù hợp với điều kiện thực tế. Trong đó, như gợi mở của Chủ tịch Quốc hội, cần chuyển từ phân bổ vốn theo từng dự án chi tiết sang giao vốn trọn gói, để địa phương chủ động điều hòa nguồn lực và giao thẩm quyền điều chỉnh, chuyển đổi vốn giữa các dự án thành phần cho HĐND cấp tỉnh.

Đồng thời, trao quyền phải đi cùng trách nhiệm. Khi địa phương được chủ động hơn trong sử dụng nguồn lực, Trung ương càng phải chuyển mạnh từ kiểm soát đầu vào sang kiểm soát kết quả. Muốn vậy, chương trình phải có hệ thống mục tiêu, chỉ tiêu và sản phẩm đầu ra rõ ràng, thống nhất, có khả năng đo lường. Ở đây, dữ liệu có vai trò đặc biệt quan trọng. Chủ tịch Quốc hội đề nghị xây dựng hệ thống dữ liệu giám sát số hóa, áp dụng quản lý rủi ro và giám sát theo thời gian thực; các chỉ số về giải ngân và mức độ hoàn thành mục tiêu phải được cập nhật để có thể kịp thời điều chuyển vốn từ nơi thực hiện chậm sang nơi làm tốt. Đây là cách để phân cấp không trở thành buông lỏng quản lý, Trung ương vẫn quản lý được chương trình mà không phải can thiệp vào công việc cụ thể của địa phương.

Cơ chế tài chính cũng cần được thiết kế theo hướng tạo dư địa cho địa phương chủ động. Không nên áp dụng cứng nhắc một tỷ lệ cơ cấu vốn cho mọi địa phương. Cần quy định rõ cơ chế lồng ghép nguồn vốn của chương trình với ngân sách địa phương và các nguồn lực xã hội, để địa phương có thể huy động, điều hòa nguồn lực mà không phát sinh cách hiểu khác nhau trong thanh tra, kiểm tra, kiểm toán.

Một điểm khác không thể xem nhẹ là điều khoản chuyển tiếp. Những dự án dở dang, những nguồn vốn đã bố trí và những chính sách đang thực hiện cần có cơ chế tiếp nối rõ ràng, như yêu cầu của Chủ tịch Quốc hội "phải bảo đảm không đứt gãy dự án, không để phát sinh nợ đọng xây dựng cơ bản". Như vậy, cùng với quyết định tích hợp, phải làm rõ nội dung nào giữ nguyên, nội dung nào tích hợp, nội dung nào chuẩn hóa, nội dung nào chuyển sang nhiệm vụ thường xuyên và nội dung nào chấm dứt. Đây là điều kiện để quá trình chuyển đổi không tạo ra khoảng trống chính sách hoặc thêm thủ tục cho địa phương.

Sau cùng, hiệu quả của tích hợp phải được đánh giá bằng nguồn lực có đến đúng nơi cần thiết hơn không, địa phương có chủ động hơn không và người dân có được thụ hưởng tốt hơn không.

Vì vậy, khi Quốc hội xem xét chủ trương tích hợp, câu hỏi phải đặt ra là: tích hợp như thế nào để thực sự tháo được những điểm nghẽn của phương thức cũ? Nếu tích hợp được thực hiện đồng thời với phân cấp thực chất, quản trị theo kết quả, điều hòa nguồn lực, giám sát bằng dữ liệu và kết quả người dân thụ hưởng thì việc tích hợp 4 chương trình sẽ là một bước chuyển quan trọng trong cách Nhà nước tổ chức thực hiện chính sách.