Đoàn ĐBQH TP. Hồ Chí Minh góp ý hoàn thiện Luật Thỏa thuận quốc tế

Tuy nhiên, từ thực tiễn địa phương và hoạt động xét xử, nhiều ý kiến đề nghị tiếp tục rà soát, hoàn thiện để bảo đảm tính khả thi, thuận lợi khi thực hiện và hạn chế phát sinh tranh chấp.

Hoàn thiện quy định về chủ thể, trình tự ký kết, bảo đảm tính khả thi

Từ thực tiễn của TP. Hồ Chí Minh - địa phương có độ mở lớn về đối ngoại, đã thiết lập quan hệ hợp tác với 88 địa phương nước ngoài và nhiều tổ chức quốc tế - đại diện Sở Ngoại vụ thành phố Lê Thuỳ Trang cho rằng việc sửa đổi Luật Thỏa thuận quốc tế có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.

Mỗi năm, Thành phố ký kết ít nhất 10 thỏa thuận quốc tế với các địa phương, tổ chức nước ngoài; nhiều thỏa thuận xuất phát từ nhu cầu hợp tác, thu hút đầu tư và thúc đẩy các lĩnh vực Thành phố đang ưu tiên phát triển.

Đáng chú ý, đại diện Sở Ngoại vụ đề nghị nghiên cứu bổ sung quy định liên quan đến doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FDI) tại khoản 5 Điều 2 về “bên ký kết nước ngoài”. Thực tế, nhiều tập đoàn quốc tế, nhất là trong các lĩnh vực công nghệ, bán dẫn, mong muốn ký biên bản ghi nhớ (MOU) với TP. Hồ Chí Minh trước khi triển khai đầu tư, qua đó thể hiện cam kết hợp tác và sự sẵn sàng của địa phương trong hỗ trợ doanh nghiệp.

Tuy nhiên, quy định hiện hành về bên ký kết nước ngoài chưa đề cập rõ doanh nghiệp FDI. Trong thực tế, có trường hợp phía doanh nghiệp nước ngoài coi MOU là cam kết bước đầu, không mang tính ràng buộc như hợp đồng, trong khi phía Việt Nam lại có thể phát sinh những ràng buộc pháp lý nhất định. Sự khác biệt này tiềm ẩn vướng mắc khi triển khai.

Do đó, cần nghiên cứu tiêu chí, quy trình thẩm định rõ ràng đối với trường hợp doanh nghiệp FDI tham gia ký kết; đồng thời sớm có văn bản hướng dẫn thi hành, các điều khoản mẫu an toàn hoặc danh mục nội dung phù hợp để vừa tạo thuận lợi cho thu hút đầu tư, vừa bảo đảm không phát sinh ràng buộc bất lợi cho địa phương.

Đặc biệt, đại diện Toà án nhân dân TP. Hồ Chí Minh Phạm Mai Trâm cho rằng cần làm rõ hơn những trường hợp thỏa thuận quốc tế có nội dung đan xen giữa hợp tác quốc tế và các nghĩa vụ tài chính, cung cấp hàng hóa, dịch vụ.

Thực tế có những MOU mà một bên cam kết bố trí mặt bằng, kinh phí, trong khi bên nước ngoài cam kết cung cấp thiết bị với giá trị lớn. Khi một bên không thực hiện cam kết và gây thiệt hại, việc xác định đây là thỏa thuận quốc tế hay một giao dịch có yếu tố nước ngoài để làm căn cứ giải quyết tranh chấp còn lúng túng.

Theo đó, cần nghiên cứu quy định để những trường hợp có tính chất giao dịch, phát sinh quyền và nghĩa vụ tài sản có thể được xác định rõ cơ chế xử lý, bảo đảm phía Việt Nam có cơ sở yêu cầu bồi thường, thu hồi mặt bằng hoặc thực hiện các biện pháp cần thiết khi đối tác vi phạm cam kết.

Một số ý kiến cũng đề nghị tăng cường vai trò của cơ quan ngoại vụ địa phương trong quá trình ký kết. Việc yêu cầu trao đổi, thống nhất hoặc có ý kiến của cơ quan ngoại vụ trước khi ký kết sẽ góp phần hạn chế trường hợp thỏa thuận đã được ký nhưng sau đó mới phát sinh vấn đề về đối ngoại, thẩm quyền hoặc nghĩa vụ quốc tế.

Làm rõ trách nhiệm pháp lý, cơ chế giải quyết tranh chấp

Theo đại diện Toà án nhân dân TP. Hồ Chí Minh, một trong những vấn đề cần được quan tâm là cơ chế giải quyết tranh chấp và phạm vi miễn trừ tư pháp. Chẳng hạn, trường hợp UBND cấp tỉnh ký thỏa thuận với một tập đoàn năng lượng nước ngoài và thỏa thuận lựa chọn trọng tài quốc tế để giải quyết tranh chấp. Nếu phán quyết trọng tài bất lợi cho phía Việt Nam, sẽ đặt ra câu hỏi về tư cách, quyền và trách nhiệm của cơ quan ký kết trong việc yêu cầu hủy hoặc không công nhận phán quyết.

Do đó, cần quy định rõ cơ quan có thẩm quyền giải quyết tranh chấp trong trường hợp các bên không có thỏa thuận; đồng thời làm rõ phạm vi miễn trừ tư pháp của các cơ quan, tổ chức Việt Nam khi tham gia quan hệ có yếu tố nước ngoài. Nếu không được quy định rõ, khi tranh chấp phát sinh với tổ chức nước ngoài, phía Việt Nam có thể gặp bất lợi trong quá trình bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp.

Cùng với đó, cần làm rõ hậu quả pháp lý đối với thỏa thuận bị vô hiệu do người ký vượt thẩm quyền hoặc không bảo đảm trình tự, thủ tục. Việc chỉ xác định thỏa thuận “vô hiệu” nhưng không quy định cách xử lý hậu quả sẽ gây khó khăn cho Tòa án hoặc cơ quan trọng tài khi giải quyết, nhất là các vấn đề hoàn trả tài sản, bồi thường thiệt hại hoặc xử lý các nghĩa vụ đã phát sinh.

Một vấn đề khác là việc cung cấp tài liệu, hồ sơ phục vụ giải quyết vụ việc. Thực tế, khi giải quyết các vụ việc liên quan đến thỏa thuận quốc tế, Tòa án có thể gặp khó khăn trong việc tiếp cận thông tin từ các cơ quan liên quan. Trong khi đó, các vụ việc có yếu tố nước ngoài thường yêu cầu thời gian xử lý chặt chẽ, việc chậm cung cấp tài liệu không chỉ ảnh hưởng đến quyền lợi của các bên mà còn có thể tác động đến hình ảnh, uy tín của Việt Nam trong quan hệ quốc tế.

Vì vậy, dự thảo cần quy định cụ thể hơn trách nhiệm của cơ quan được yêu cầu trong việc cung cấp tài liệu, thông tin cho Tòa án; nhất là trong bối cảnh áp dụng chữ ký điện tử, hồ sơ điện tử và phương thức ký kết mới.