Điều tiết nguồn thu khoáng sản tương xứng với trách nhiệm của địa phương

Trách nhiệm quản lý lớn, nguồn thu được hưởng còn hạn chế

Cơ bản tán thành dự thảo Luật, ĐBQH Nguyễn Khánh Vũ tập trung góp ý về cơ chế điều tiết nguồn thu từ khai thác khoáng sản cho địa phương nơi khai thác tại các Điều 36, 41 và 42.

Theo đại biểu, điểm a khoản 1 Điều 8 Luật Địa chất và khoáng sản quy định địa phương nơi có khoáng sản được khai thác được Nhà nước điều tiết khoản thu từ hoạt động khai thác khoáng sản để hỗ trợ phát triển kinh tế - xã hội theo quy định của pháp luật về ngân sách nhà nước. Tuy nhiên, dự thảo Luật chưa có quy định tạo điều kiện thuận lợi để địa phương thực hiện.

Đối chiếu quy định của dự thảo với thực tiễn, đại biểu Nguyễn Khánh Vũ chỉ ra 3 bất cập trong cơ chế phân chia và sử dụng nguồn thu từ khai thác khoáng sản.

Trước hết, trách nhiệm quản lý của địa phương lớn nhưng nguồn thu được hưởng còn thấp. Theo khoản 4 Điều 107 Luật Địa chất và khoáng sản, UBND cấp tỉnh có trách nhiệm tổ chức thanh tra, kiểm tra, kiểm soát, giám sát mọi hoạt động khoáng sản trên địa bàn, kể cả các mỏ do Bộ cấp phép, đồng thời tổ chức bảo vệ môi trường. Trong khi đó, theo điểm đ khoản 2 Điều 36 dự thảo Luật, đối với các mỏ do cơ quan trung ương cấp phép, ngân sách địa phương chỉ được hưởng 30% tiền cấp quyền khai thác khoáng sản.

Dẫn thực tiễn tại Quảng Trị, đại biểu cho biết, tỉnh hiện có 22 mỏ do Bộ cấp phép khai thác, với tổng diện tích hơn 2.100ha, chủ yếu là đá vôi, sét làm nguyên liệu xi măng và titan. Riêng 6 mỏ đá vôi tại các xã Tuyên Hóa, Lệ Ninh, Đồng Lê có công suất gần 8 triệu tấn mỗi năm; nhiều giấy phép khai thác kéo dài đến những năm 2040, 2050. Tác động đến hạ tầng và môi trường là lâu dài, trong khi nguồn lực giữ lại để đầu tư cho chính vùng khai thác còn rất hạn chế.

Bất cập thứ hai là phần ngân sách địa phương được hưởng từ khai thác khoáng sản chưa thực sự làm tăng nguồn lực. Theo khoản 1 và điểm a khoản 2 Điều 42 dự thảo Luật, số bổ sung cân đối được xác định trên cơ sở nhiệm vụ chi theo định mức và nguồn thu ngân sách địa phương được hưởng. Các khoản thu từ khoáng sản, gồm tiền cấp quyền khai thác, thuế tài nguyên và phí bảo vệ môi trường, đều được tính vào nguồn thu này, không được loại trừ như tiền sử dụng đất và thu xổ số tại điểm b khoản 2 Điều 42.

Do đó, với tỉnh chưa tự cân đối ngân sách như Quảng Trị, dự kiến thu từ khoáng sản càng lớn thì số bổ sung cân đối được xác định càng nhỏ, khiến tổng nguồn lực dành cho các nhiệm vụ chi không tăng tương ứng.

Bất cập thứ ba là nghịch lý địa phương càng có nhiều mỏ do cơ quan Trung ương cấp phép thì trách nhiệm quản lý và chi phí khắc phục càng lớn, nhưng nguồn lực ngân sách không tăng tương xứng.

Theo đại biểu Nguyễn Khánh Vũ, mặc dù HĐND tỉnh có thẩm quyền phân cấp nguồn thu cho cấp xã theo khoản 1 Điều 41 dự thảo Luật, song nguồn thu này đã nằm trong tổng cân đối ngân sách. Nếu tăng phân cấp cho xã có mỏ thì phải giảm phần chi dành cho các nhiệm vụ khác, trong khi nhu cầu chi của địa phương còn lớn. Vì vậy, quy định về điều tiết nguồn thu cho địa phương nơi có khoáng sản được khai thác trong Luật Địa chất và khoáng sản chưa có nguồn lực tương ứng để thực hiện.

Đề nghị địa phương được hưởng 50% tiền cấp quyền khai thác khoáng sản

Đại biểu Nguyễn Khánh Vũ cho biết, Ban soạn thảo đã giải trình việc phân chia nguồn thu nhằm bảo đảm vai trò chủ đạo của ngân sách trung ương và khả năng cân đối giữa các địa phương.

Tuy nhiên, khi giải trình về khoản thu từ khu vực biển, cơ quan soạn thảo khẳng định việc để ngân sách địa phương hưởng 100% là phù hợp, bởi khoản thu gắn trực tiếp với tài nguyên trên địa bàn và địa phương là cấp trực tiếp quản lý nhà nước. Theo đại biểu, lập luận này cũng phù hợp đối với hoạt động khai thác khoáng sản.

Từ những bất cập nêu trên, ĐBQH Nguyễn Khánh Vũ kiến nghị 3 nội dung sửa đổi, bổ sung.

Thứ nhất, sửa điểm đ khoản 2 Điều 36 dự thảo Luật theo hướng ngân sách trung ương và ngân sách địa phương mỗi bên được hưởng 50% tiền cấp quyền khai thác khoáng sản do cơ quan trung ương cấp phép, thay cho tỷ lệ ngân sách địa phương được hưởng 30% như dự thảo. Đại biểu cũng cho rằng có thể xem xét nâng tỷ lệ ngân sách địa phương được hưởng lên 70 - 100%.

Thứ hai, bổ sung vào khoản 1 Điều 41 nguyên tắc ưu tiên phân cấp nguồn thu từ khai thác khoáng sản cho xã nơi có khoáng sản được khai thác.

Thứ ba, bổ sung vào điểm b khoản 2 Điều 42 tiền cấp quyền khai thác khoáng sản và phí bảo vệ môi trường đối với khai thác khoáng sản mà ngân sách địa phương được hưởng vào các khoản không dùng để xác định số bổ sung cân đối.

Nhấn mạnh các kiến nghị không làm phát sinh khoản chi mới, đại biểu Nguyễn Khánh Vũ cho rằng, đây là việc phân bổ lại hợp lý nguồn thu giữa nơi hưởng lợi và nơi chịu tác động, đúng tinh thần "địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm".