Đầu tư khoa học, công nghệ - đột phá từ chính sách đến thực thi

Thời gian qua, để tạo điều kiện cho khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số phát triển, Chính phủ đã kịp thời trình Quốc hội xem xét, quyết định bổ sung chi ngân sách nhà nước 25.000 tỷ đồng cho khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Tuy nhiên việc phân bổ vốn rất chậm, đến tháng 9/2025, mới phân bổ được khoảng 15.822 tỷ đồng.

Trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu ngày càng gay gắt và yêu cầu phát triển dựa trên tri thức, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số được xác định là động lực then chốt của tăng trưởng. Nghị quyết 57-NQ/TW đã xác định rõ, thể chế, nhân lực, hạ tầng, dữ liệu và công nghệ chiến lược là những nội dung trọng tâm, cốt lõi, trong đó thể chế là điều kiện tiên quyết, cần hoàn thiện và đi trước một bước. Đổi mới tư duy xây dựng pháp luật bảo đảm yêu cầu quản lý và khuyến khích đổi mới sáng tạo, loại bỏ tư duy "không quản được thì cấm". Chú trọng bảo đảm nguồn nhân lực trình độ cao cho phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia…

Trên cơ sở đó, Quốc hội đã ban hành nhiều nghị quyết, văn bản luật như: Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo; Luật Sở hữu trí tuệ; Luật Công nghệ cao; Luật Chuyển giao công nghệ… nhằm tạo khung khổ pháp lý hoàn chỉnh, khơi thông điểm nghẽn về cơ chế, chính sách để cho khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo phát triển. Tại Kỳ họp thứ Chín, Quốc hội khóa XV đã thông qua Nghị quyết về điều chỉnh, bổ sung dự toán ngân sách nhà nước năm 2025. Theo đó, Quốc hội nhất trí cân đối 3% tổng chi ngân sách năm 2025 cho khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.

Dù đã được bố trí ngân sách, nhưng việc thực hiện giải ngân vẫn bị chậm. Tình trạng giải ngân chậm có thể dẫn đến áp lực giải ngân dồn vào cuối kỳ, dễ dẫn đến tình trạng đầu tư dàn trải, “chia đều”, hoặc phân bổ cho các nhiệm vụ kém hiệu quả chỉ để “phân bổ cho hết kinh phí”. Điều này đi ngược lại mục tiêu tạo ra các đột phá công nghệ, đồng thời gây lãng phí nguồn lực công.

Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng đã xác định rõ nhiệm vụ trọng tâm trong nhiệm kỳ này là tập trung triển khai đột phá về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, tạo nền tảng cho phát triển lực lượng sản xuất mới, hiện đại… Để thực hiện các nhiệm vụ này, cần tiếp tục hoàn thiện thể chế theo hướng trao quyền tự chủ cao hơn cho các tổ chức khoa học, công nghệ. Các chính sách ưu đãi thuế, hỗ trợ nghiên cứu - phát triển cần được thiết kế hấp dẫn hơn để khuyến khích khu vực tư nhân trở thành động lực chính của đổi mới sáng tạo.

Cùng với đó, chuyển mạnh cơ chế “cấp phát ngân sách” sang “đặt hàng” theo kết quả đầu ra, giảm kiểm soát đầu vào. Chính phủ cần xây dựng danh mục các chương trình, dự án khoa học, công nghệ mang tính chiến lược, có khả năng tạo đột phá, thay vì phân bổ dàn trải. Tăng cường ứng dụng công nghệ số trong quản lý ngân sách để minh bạch hóa và rút ngắn quy trình thực hiện. Đồng thời, tăng cường cơ chế giám sát chặt việc sử dụng ngân sách cho khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo không chỉ về tiến độ mà cả hiệu quả đầu ra.

Đầu tư cho khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo là yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh quốc gia trong dài hạn. Việc chậm giải ngân vốn gây lãng phí rất lớn, lãng phí tài chính, lãng phí nguồn lực, lãng phí tài nguyên con người, thậm chí lãng phí cơ hội phát triển. Do đó, để nguồn lực ngân sách thực sự phát huy hiệu quả, cần sự quyết liệt trong cải cách thể chế, nâng cao trách nhiệm thực thi và thay đổi tư duy quản lý.

Theo đó, tiếp tục hoàn thiện khung khổ pháp lý, cần định vị rõ trách nhiệm và thời gian cụ thể cho từng chủ thể, từng khâu trong quá trình phân bổ vốn. Phải xử lý nghiêm minh các trường hợp vi phạm dẫn đến chậm giải ngân vì lý do chủ quan. Không thể để tình trạng cơ chế, chính sách thì có, tổ chức thực hiện thì yếu kém, trì trệ, hiệu quả thấp mà không ai chịu trách nhiệm. Nếu làm tốt được các yêu cầu này, mỗi đồng vốn đầu tư cho khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo mới có thể tạo ra giá trị gia tăng thực sự, góp phần đưa nền kinh tế phát triển nhanh và bền vững.