Đánh thức không gian phát triển sông Hồng

Từ “quay lưng” đến “quay mặt” ra sông

Từ chỗ chủ yếu được nhìn nhận như một ranh giới tự nhiên, sông Hồng đang được định hướng trở thành trục không gian trung tâm; từ tư duy đô thị “quay lưng ra sông” chuyển sang “quay mặt vào sông”, tổ chức không gian tích hợp giữa đô thị, sinh thái, văn hóa, lịch sử và đời sống cộng đồng.

Theo KTS Tô Anh Tuấn, Chủ tịch Hội Quy hoạch phát triển đô thị Hà Nội, nguyên Giám đốc Sở Quy hoạch - Kiến trúc Hà Nội, qua nhiều giai đoạn quy hoạch, cách tiếp cận đối với sông Hồng từng bước được nâng lên. Nếu quy hoạch được phê duyệt năm 1998 xác định khu vực hai bên sông chủ yếu là không gian xanh, cảnh quan thì đến quy hoạch năm 2011, sông Hồng đã được nhìn nhận với vai trò rộng hơn, trở thành một biểu tượng phát triển.

Hiện nay, tầm nhìn tiếp tục được nâng lên khi sông Hồng được xác định là trục chiến lược, trục huyết mạch, có thể tạo không gian và động lực mới cho phát triển Thủ đô. Tuy nhiên, theo các chuyên gia, phát triển không gian sông Hồng trước hết phải dựa trên khả năng quản lý, kiểm soát nguy cơ lũ và tổ chức đô thị phù hợp với đặc tính dòng sông.

KTS Phạm Thanh Tùng Chánh Văn phòng Hội Kiến trúc sư Việt Nam lưu ý, quy hoạch sông Hồng không thể được hiểu là xây dựng kín hai bên dòng sông để tạo thành một dải đô thị. Đối với Trục Đại lộ cảnh quan sông Hồng, cần nhìn nhận đầy đủ vai trò của bãi sông, khu vực làng nghề, bãi giữa đối với dòng chảy, khả năng thấm nước và thích ứng với biến đổi khí hậu.

Ở góc độ giao thông, KTS Trần Minh Tuấn - Nhóm nghiên cứu Không gian mặt nước Hà Nội. cho rằng cần đặc biệt chú ý khả năng kết nối giữa khu vực nội đô với sông Hồng. “Quay mặt vào sông” không chỉ là hướng các công trình về phía dòng sông, mà quan trọng hơn là tạo điều kiện để người dân có thể tiếp cận, sinh hoạt, vui chơi và trải nghiệm không gian văn hóa sông Hồng.

Do đó, cần nghiên cứu các hành lang kết nối, kết hợp giao thông công cộng, giao thông cơ giới nhẹ, xe đạp và đi bộ, qua đó rút ngắn khoảng cách giữa đô thị, hai bên đê và dòng sông.

Phát triển trong giới hạn an toàn

Cùng với yêu cầu mở rộng không gian phát triển, an toàn thoát lũ phải là nguyên tắc nền tảng. Theo KTS Trần Huy Ánh, Ủy viên Thường vụ Hội Kiến trúc sư Hà Nội, Quyết định số 6142/QĐ-UBND ngày 11/12/2025 của UBND thành phố Hà Nội về phê duyệt nhiệm vụ điều chỉnh tổng thể Quy hoạch phân khu đô thị sông Hồng yêu cầu việc lập quy hoạch phải căn cứ Quyết định số 257/QĐ-TTg ngày 18/2/2016 của Thủ tướng Chính phủ về Quy hoạch phòng, chống lũ và quy hoạch đê điều hệ thống sông Hồng, sông Thái Bình cùng Quyết định số 429 sửa đổi, bổ sung một số điều của Quyết định số 257.

Trong không gian thoát lũ, các nguyên tắc đặt ra rất rõ: không xây dựng công trình gây cản trở dòng chảy, gây cản lũ, làm mất không gian chứa lũ; không làm ảnh hưởng dòng chảy hoặc gây mất an toàn; không gây tổn thất về người và tài sản khi có lũ lớn; không nâng cao tuyến đê bối hiện có và không xây dựng đê bối mới. Đồng thời, phải tuân thủ Luật Đê điều và giữ nguyên vị trí các tuyến đê hiện có.

Theo GS.TS Lê Văn Nghị Giám đốc Phòng thí nghiệm trọng điểm quốc gia về động lực học sông biển, Viện Khoa học Thủy lợi Việt Nam, sự biến đổi lớn của lòng sông, bãi sông và mực nước đòi hỏi quy hoạch phải được tính toán trên cơ sở tổng thể dòng sông. Không gian cần được tổ chức theo các tầng, bậc phù hợp với mức độ ngập, từ lòng sông chính, khu vực thường xuyên ngập lũ, khu vực ít ngập hơn đến không gian đô thị.

KTS Trần Minh Tuấn cũng cho rằng cần nghiên cứu kỹ sự biến thiên mực nước sông Hồng. Có thời điểm mực nước xuống khoảng 1-2m, nhưng có lúc lên tới 10,5m. Vì vậy, cách tiếp cận phù hợp là “sống chung với dòng sông”, thuận theo đặc tính tự nhiên thay vì chỉ tập trung xử lý ngập lụt.

KTS Tô Anh Tuấn nhấn mạnh, ưu tiên đầu tiên của không gian sông Hồng là thoát lũ, bởi bảo đảm thoát lũ cũng chính là bảo đảm an toàn cho người dân và thành phố. Theo đó, một phần lớn diện tích bãi sông cần dành cho cây xanh, có thể tổ chức thành các lớp không gian với mức độ khai thác khác nhau, từ khu vực bảo tồn thiên nhiên đến công viên, vui chơi, giải trí và thể thao ở những khu vực ít ngập hơn.

Cùng với an toàn và sinh thái, giá trị lịch sử, văn hóa của sông Hồng cần được đặt trong tổng thể quy hoạch. GS.TS.NGND Nguyễn Quang Ngọc Phó Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam cho rằng Hà Nội từng “quay lưng” ra sông để thích ứng với thiên tai, nhưng trong điều kiện hiện nay, “quay mặt ra sông” là cách tiếp cận phù hợp để phát huy giá trị của dòng sông.

Theo ông, quy hoạch hiện đại cần kết hợp bài học lịch sử với thành tựu khoa học - công nghệ để giải quyết những vấn đề quản lý dòng sông. TS Nguyễn Viết Chức cũng lưu ý, mọi tác động vào sông Hồng cần giữ được sự hài hòa, tính văn hóa; bảo tồn không có nghĩa giữ nguyên cái cũ mà phải biết phát huy giá trị trong điều kiện mới.

Sau cùng, quy hoạch sông Hồng phải hướng tới mục tiêu phục vụ đời sống nhân dân. Như TS Nguyễn Viết Chức Phó Chủ nhiệm Hội đồng Tư vấn Văn hóa - Xã hội (Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam), nguyên Giám đốc Sở Văn hóa - Thông tin Hà Nội nhấn mạnh, “Kỳ tích sông Hồng” chỉ thực sự được xác lập khi đem lại cuộc sống ấm no, hạnh phúc và giúp cư dân hai bên bờ trực tiếp thụ hưởng những giá trị của quá trình phát triển.