Chuyển hóa các giá trị truyền thống thành ngôn ngữ kiến trúc của thời đại

Khẳng định rõ trách nhiệm trong bảo vệ, giữ gìn, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc

Khoản 3 Điều 5 Luật Kiến trúc hiện hành quy định: "Cơ quan, tổ chức, cá nhân có trách nhiệm bảo vệ, giữ gìn và phát huy giá trị bản sắc văn hóa dân tộc trong kiến trúc". Tuy nhiên, dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Kiến trúc đã loại bỏ hoàn toàn quy định này. ĐBQH Trần Văn Tuấn (Bắc Ninh) nhấn mạnh, đây là một quy định rất cần thiết và không nên loại bỏ.

Theo đại biểu, kiến trúc không chỉ là việc xây dựng một ngôi nhà hay một công trình đẹp. Kiến trúc chính là diện mạo vật chất của một đô thị, là ký ức của một cộng đồng và trong nhiều trường hợp là một phần bản sắc quốc gia. Thực tế hiện nay cho thấy, tại một số khu đô thị mới, khu dân cư mới, xuất hiện tình trạng kiến trúc sao chép, pha tạp, thiếu bản sắc.

“Hay như tại một số khu phố cũ, khu dân cư truyền thống vốn đã hình thành những dấu ấn kiến trúc, cảnh quan văn hóa đặc trưng, song, trong quá trình cải tạo từng công trình riêng lẻ, nếu thiếu sự quản lý thống nhất, chỉ quan tâm bảo vệ từng di tích riêng lẻ mà không bảo vệ tổng thể không gian kiến trúc thì cũng có thể làm mất dần bản sắc của cả khu vực, có nguy cơ giữ được di tích nhưng mất đi không gian văn hóa xung quanh di tích”, đại biểu Trần Văn Tuấn nêu rõ.

Cùng quan điểm, ĐBQH Đào Chí Nghĩa (Cần Thơ) cho rằng, bản sắc văn hóa không chỉ là vấn đề kỹ thuật của một công trình mà còn liên quan trực tiếp đến bảo tồn không gian sống, ký ức đô thị, làng nghề, kiến trúc truyền thống đặc trưng của từng vùng miền. Do đó, cần quy định rõ hơn những nguyên tắc và tiêu chí cơ bản ngay trong luật, nếu không sẽ dễ dẫn đến tình trạng mỗi địa phương hiểu theo một cách hiểu khác nhau.

Đại biểu Đào Chí Nghĩa đề nghị, bổ sung vào Điều 5 nguyên tắc nhận diện bản sắc văn hóa dân tộc trong kiến trúc cần dựa trên cơ sở khoa học, điều tra, khảo sát thực tế, có sự tham gia của chuyên gia và cộng đồng.

Nhấn mạnh, quy định tại khoản 3 Điều 5 của Luật Kiến trúc hiện hành không chỉ nên được giữ lại mà cần được cụ thể hóa và nâng cao hơn tính khả thi, đại biểu Trần Văn Tuấn đề nghị, cần tiếp tục khẳng định rõ trách nhiệm của cơ quan, tổ chức, cá nhân trong việc bảo vệ, giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc trong kiến trúc. Đồng thời, quy định rõ hơn trách nhiệm này phải được thực hiện ngay từ khâu lập quy hoạch, lập dự án, thiết kế, thẩm định, phê duyệt và quản lý công trình kiến trúc, chứ không chỉ là một nguyên tắc chung.

Đặc biệt, đối với khu đô thị mới và khu dân cư mới, cần tránh tình trạng mỗi chủ đầu tư, mỗi công trình theo một phong cách riêng, dẫn đến một không gian đô thị thiếu sự thống nhất và thiếu bản sắc.

Bên cạnh đó, nghiên cứu bổ sung các quy định cụ thể để trách nhiệm bảo vệ, giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc trở thành yêu cầu thực chất trong quy hoạch, thiết kế, xây dựng và quản lý kiến trúc.

Làm rõ khái niệm “không gian kiến trúc truyền thống của cộng đồng”

Điều 5 cũng đã xác định bản sắc văn hóa dân tộc trong kiến trúc thông qua tổ chức không gian, hình thức kiến trúc, kỹ thuật xây dựng, cảnh quan, tri thức văn hóa, lịch sử, tập quán sinh hoạt và điều kiện tự nhiên của cộng đồng dân cư. ĐBQH Hoàng Ngân Hoàn (Sơn La) cho rằng, đây là cách tiếp cận đúng nhưng cần được cụ thể hóa sâu hơn để bảo đảm khả năng thực thi, nhất là ở những địa bàn có tính đa dạng văn hóa cao như Sơn La và các tỉnh miền núi, vùng đồng bào dân tộc thiểu số.

Từ thực tiễn địa phương, đại biểu Hoàng Ngân Hoàn nhấn mạnh, bản sắc kiến trúc của đồng bào dân tộc thiểu số không chỉ nằm trong từng ngôi nhà hay từng công trình riêng lẻ, mà tồn tại trong cả một không gian sống. Vì vậy, nếu chỉ bảo tồn hình thức của một công trình nhưng cấu trúc bản làng, cảnh quan, không gian văn hóa và tri thức xây dựng truyền thống bị biến đổi hoàn toàn thì bản sắc kiến trúc cũng rất khó được bảo tồn một cách thực chất.

Báo cáo tổng hợp ý kiến ĐBQH thảo luận tại Tổ cũng đã ghi nhận nhiều ý kiến đề nghị mở rộng nội hàm “bản sắc văn hóa dân tộc trong kiến trúc”, bao quát bản sắc quốc gia, vùng miền, địa phương và cộng đồng dân tộc; phản ánh đầy đủ tri thức bản địa, phong tục, tín ngưỡng, cấu trúc không gian sống, sinh kế, ký ức và các giá trị vật thể, phi vật thể. Đồng thời, có ý kiến đề nghị tăng cường bảo tồn làng, buôn, nhà rông, nhà sàn, công trình tín ngưỡng và tri thức bản địa, tránh mô hình nhà ở, tái định cư, nông thôn mới đồng loạt làm mất đặc trưng địa phương.

Đồng tình với hướng tiếp cận này, đại biểu Hoàng Ngân Hoàn đề nghị, tại Điều 5 về bản sắc văn hóa dân tộc trong kiến trúc, cần nghiên cứu bổ sung rõ hơn khái niệm “không gian kiến trúc truyền thống của cộng đồng”. Trong đó, bao gồm cấu trúc bản, làng; cảnh quan; không gian sinh hoạt cộng đồng; hình thức cư trú; vật liệu, kỹ thuật xây dựng truyền thống và tri thức bản địa. Như vậy, đối tượng bảo tồn sẽ không chỉ là “công trình”, mà còn là tổng thể môi trường văn hóa tạo nên giá trị của công trình.

Đối với quy chế quản lý kiến trúc tại Điều 14, đại biểu Hoàng Ngân Hoàn đề nghị, cần có quy định riêng hoặc yêu cầu đặc thù đối với các khu vực cư trú tập trung của đồng bào dân tộc thiểu số. Dự thảo Luật hiện yêu cầu quy chế quản lý kiến trúc phải phù hợp với bản sắc văn hóa dân tộc và phải xác định các tiêu chí, yêu cầu về bản sắc của địa phương. Tuy nhiên, nếu chỉ giao cho cơ quan quản lý xác định thì chưa đủ.

Đại biểu đề nghị cần quy định sự tham gia thực chất của cộng đồng dân cư, người có uy tín, nghệ nhân, người am hiểu văn hóa địa phương trong quá trình nhận diện và xây dựng các tiêu chí bảo tồn. Đồng thời, cần đặc biệt quan tâm đến các chương trình xây dựng nông thôn mới, tái định cư, hỗ trợ nhà ở và phát triển du lịch tại vùng dân tộc thiểu số.

“Tinh thần quan trọng nhất của Luật Kiến trúc lần này phải là tạo ra một nền kiến trúc Việt Nam hiện đại nhưng đa dạng; trong đó, mỗi vùng miền, mỗi cộng đồng dân tộc đều có thể nhận ra mình trong không gian mà mình đang sống”, đại biểu Hoàng Ngân Hoàn nêu quan điểm.

Các ĐBQH cũng khẳng định, bảo tồn kiến trúc, suy cho cùng, không chỉ là giữ lại một mái nhà, mà là giữ lại ký ức, tri thức, lối sống và bản sắc của một cộng đồng. Bảo vệ bản sắc không có nghĩa là quay trở lại kiến trúc cổ hay sao chép kiến trúc truyền thống mà cần một nền kiến trúc hiện đại, sáng tạo, ứng dụng công nghệ mới, sử dụng vật liệu mới nhưng sự hiện đại đó phải có sự kế thừa và chuyển hóa các giá trị truyền thống thành ngôn ngữ kiến trúc của thời đại.