Cần cơ chế tài chính đặc thù để Petrovietnam chủ động hơn trong các dự án lớn

Theo TS Trần Văn, việc tăng cường phân cấp, phân quyền đi cùng cơ chế chia sẻ rủi ro sẽ là chìa khóa để tập đoàn chủ động hơn trong tìm kiếm, thăm dò và phát triển các dự án chiến lược.

TS Trần Văn, nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban Tài chính - Ngân sách, nay là Ủy ban Kinh tế và Tài chính Quốc hội cho rằng, việc sửa đổi Luật Dầu khí lần này không chỉ nhằm tháo gỡ những vướng mắc phát sinh trong thực tiễn mà còn phải tạo dựng một khuôn khổ pháp lý đủ linh hoạt để ngành dầu khí thích ứng với những biến động sâu sắc của thị trường năng lượng toàn cầu.

Bảo đảm tính ổn định của chính sách

Theo TS Trần Văn, dù Luật Dầu khí năm 2022 mới có hiệu lực chưa lâu nhưng thực tiễn phát triển ngành năng lượng đã đặt ra những yêu cầu mới. Một trong những áp lực lớn nhất hiện nay là sự suy giảm sản lượng tại các mỏ dầu khí lớn, trong khi các phát hiện mới chủ yếu là mỏ nhỏ, mỏ cận biên hoặc nằm ở vùng nước sâu, xa bờ.

Các dự án này có đặc điểm chung là chi phí đầu tư lớn, rủi ro địa chất cao và thời gian thu hồi vốn kéo dài. Mặc dù Luật Dầu khí hiện hành đã có những chính sách ưu đãi nhất định nhưng theo ông, mức độ linh hoạt và sức hấp dẫn vẫn chưa đủ để thu hút các nhà đầu tư quốc tế tham gia mạnh mẽ hơn.

Trong bối cảnh đó, việc sửa đổi luật cần hướng tới xây dựng cơ chế đặc thù cho các mỏ cận biên, khuyến khích nâng cao hệ số thu hồi dầu và tạo điều kiện để khai thác hiệu quả các nguồn tài nguyên còn lại. Những giải pháp như nâng tỷ lệ thu hồi chi phí, hạch toán chi phí rủi ro, đơn giản hóa thủ tục đầu tư và phê duyệt kế hoạch phát triển mỏ cần được hoàn thiện để thực sự phát huy hiệu quả trong thực tế.

Một nội dung quan trọng khác là thay đổi tư duy trong cơ chế hợp đồng chia sản lượng (PSC). Theo TS Trần Văn, trong khi Nhà nước hiện đang ở vị thế khá an toàn thì phần lớn rủi ro địa chất và thị trường lại do nhà đầu tư gánh chịu. Với những dự án nước sâu có độ rủi ro cao, cần chuyển sang cơ chế “cùng hưởng lợi, cùng chia sẻ rủi ro”.

Điều đó có nghĩa là nếu doanh nghiệp chấp nhận đầu tư vào các khu vực khó khăn, vùng sâu, vùng xa hoặc các cấu tạo địa chất phức tạp thì cần được hưởng tỷ lệ phân chia lợi nhuận hấp dẫn hơn trong giai đoạn đầu để nhanh chóng bù đắp chi phí đầu tư.

Cùng với đó, TS Trần Văn cho rằng, Luật Dầu khí sửa đổi không nên chỉ giới hạn trong hoạt động khai thác dầu khí truyền thống mà cần mở rộng sang các lĩnh vực năng lượng mới. Hiện nay, nhiều tập đoàn dầu khí quốc tế đã chuyển mình thành các tập đoàn năng lượng tích hợp, phát triển đồng thời dầu khí, điện gió ngoài khơi, hydrogen xanh và các giải pháp thu hồi, lưu trữ carbon.

Do đó, luật cần tạo hành lang pháp lý rõ ràng cho các hoạt động này, cho phép doanh nghiệp tận dụng hạ tầng dầu khí hiện hữu để phát triển các dự án năng lượng mới, vừa tiết kiệm chi phí vừa mở ra dư địa tăng trưởng dài hạn.

Một yếu tố quan trọng khác để nâng cao sức hấp dẫn đầu tư là bảo đảm tính ổn định của chính sách. Các dự án dầu khí thường có vòng đời kéo dài hàng chục năm với tổng vốn đầu tư lên tới hàng tỷ USD. Vì vậy, nhà đầu tư luôn đặc biệt quan tâm đến khả năng duy trì các ưu đãi và sự nhất quán của hệ thống pháp luật trong suốt thời gian thực hiện dự án. Luật cần có những quy định minh bạch về bảo lưu quyền lợi hoặc cơ chế bù đắp hợp lý nếu có sự thay đổi chính sách trong tương lai.

Trao quyền tự chủ lớn hơn cho Petrovietnam

Không chỉ hướng tới thu hút đầu tư, TS Trần Văn cho rằng Luật Dầu khí sửa đổi cần tạo điều kiện để Tập đoàn Công nghiệp - Năng lượng Quốc gia Việt Nam (Petrovietnam) phát huy tốt hơn vai trò doanh nghiệp nòng cốt trong bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia.

Theo ông, một trong những điểm nghẽn hiện nay là sự chồng chéo về thẩm quyền trong quá trình triển khai các dự án dầu khí. Nhiều quyết định kỹ thuật, thương mại quan trọng như phê duyệt kế hoạch phát triển mỏ, điều chỉnh kế hoạch khai thác hay xử lý các phát hiện dầu khí quy mô nhỏ vẫn phải trải qua nhiều cấp xem xét, làm giảm tính chủ động và bỏ lỡ cơ hội thị trường.

Vì vậy, cần phân cấp mạnh hơn cho Petrovietnam, cho phép Hội đồng Thành viên tập đoàn được chủ động phê duyệt một số nội dung kỹ thuật đối với các mỏ nhỏ, mỏ cận biên hoặc các dự án không nằm trong khu vực nhạy cảm về quốc phòng, an ninh. Trong khi đó, cơ quan quản lý nhà nước nên chuyển dần từ tiền kiểm sang hậu kiểm, tập trung giám sát việc tuân thủ pháp luật và thực hiện các mục tiêu chiến lược.

Đặc biệt, TS Trần Văn nhấn mạnh yêu cầu xây dựng cơ chế bảo vệ rủi ro cho hoạt động tìm kiếm, thăm dò dầu khí. Đây là lĩnh vực có tỷ lệ thành công thấp, nhất là ở các vùng nước sâu, nơi xác suất phát hiện thương mại đôi khi chỉ đạt 10-20%.

Đối với doanh nghiệp nhà nước như Petrovietnam, việc bỏ ra hàng chục triệu USD để khoan một giếng thăm dò nhưng không tìm thấy dầu khí thường tạo ra tâm lý e ngại trách nhiệm cho người ra quyết định. Do đó, luật cần quy định rõ cơ chế hạch toán và xử lý chi phí rủi ro thăm dò. Nếu doanh nghiệp thực hiện đúng quy trình, tiêu chuẩn kỹ thuật và quản trị rủi ro nhưng kết quả không như kỳ vọng thì khoản chi phí đó phải được thừa nhận là rủi ro nghề nghiệp, đồng thời người thực hiện được bảo vệ về mặt pháp lý.

Bên cạnh đó, cần có cơ chế tài chính đặc thù để Petrovietnam chủ động hơn trong đầu tư các dự án quy mô lớn. Theo TS Trần Văn, việc cho phép tập đoàn giữ lại tỷ lệ lợi nhuận phù hợp để bổ sung vào quỹ tìm kiếm, thăm dò dầu khí sẽ giúp tăng khả năng tự chủ về nguồn vốn, giảm phụ thuộc vào các thủ tục cấp vốn kéo dài.

Cùng với đó, Petrovietnam cũng cần được trao quyền chủ động cao hơn trong các hoạt động mua bán - sáp nhập, góp vốn hoặc đầu tư ra nước ngoài nhằm đa dạng hóa nguồn cung năng lượng và nâng cao năng lực cạnh tranh trong bối cảnh thị trường toàn cầu đang thay đổi nhanh chóng.

Theo TS Trần Văn, sửa đổi Luật Dầu khí lần này không đơn thuần là điều chỉnh một số quy định kỹ thuật mà là cơ hội để xây dựng một khuôn khổ pháp lý hiện đại, minh bạch và ổn định hơn cho toàn ngành. Nếu làm tốt, luật mới sẽ vừa bảo đảm lợi ích quốc gia, khai thác hiệu quả nguồn tài nguyên dầu khí, vừa tạo dựng môi trường đầu tư hấp dẫn và trao cho Petrovietnam quyền chủ động lớn hơn để thực hiện sứ mệnh bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia trong giai đoạn mới.