Cán bộ, công chức cấp xã - “điểm tựa” của chính quyền địa phương 2 cấp Bài 3: Đủ năng lực biến chủ trương đúng thành hiệu quả thực chất

"Điểm nghẽn" năng lực thực thi

Một trong những thay đổi lớn nhất sau khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp là việc phân định lại thẩm quyền giữa các cấp chính quyền. Theo Báo cáo của Đảng ủy Chính phủ, có 2.541 nhiệm vụ được phân cấp, phân quyền hoặc phân định lại, trong đó 1.164 nhiệm vụ trước đây thuộc cấp huyện được điều chỉnh, riêng 859 nhiệm vụ chuyển trực tiếp về cấp xã. Điều đó đồng nghĩa với việc chính quyền cơ sở trở thành cấp trực tiếp giải quyết nhiều công việc trước đây vốn thuộc thẩm quyền cấp huyện, từ đất đai, xây dựng, môi trường, tư pháp, hộ tịch đến lao động, người có công và an sinh xã hội.

Việc trao thêm quyền cho cơ sở là bước đi tất yếu xây dựng nền hành chính gần dân, sát dân, giảm tầng nấc trung gian và nâng cao trách nhiệm của chính quyền địa phương. Thực tiễn sau một năm vận hành cho thấy, quyền hạn được chuyển giao rất nhanh nhưng điều kiện bảo đảm để thực hiện chưa theo kịp.

Điều đáng nói, áp lực hiện nay không chỉ đến từ khối lượng công việc tăng lên mà còn từ yêu cầu cao hơn đối với năng lực thực thi của đội ngũ cán bộ, công chức. Khi cấp xã trực tiếp đảm nhận nhiều nhiệm vụ trước đây thuộc cấp huyện, công chức không chỉ cần vững chuyên môn mà còn phải có khả năng tham mưu, phối hợp liên ngành, xử lý tình huống và làm việc trực tiếp với người dân. Tuy nhiên, ở nhiều địa phương, năng lực đội ngũ chưa đồng đều, trong khi phạm vi quản lý mở rộng đáng kể sau sáp nhập.

“Khi vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, không chỉ tự học, tự cập nhật kiến thức để đáp ứng công việc, chúng tôi còn phải rèn luyện kỹ năng giao tiếp, thuyết phục và xử lý tình huống vì hằng ngày làm việc trực tiếp với người dân. Đây cũng là điểm mà nhiều công chức từ cấp huyện chuyển về công tác ở cấp xã như tôi vẫn đang phải tiếp tục hoàn thiện”, bà Thái Thị Vân Anh, công chức Phòng Văn hóa - Xã hội phường Nam Hồng Lĩnh (Hà Tĩnh) chia sẻ.

“Nếu trước đây cấp xã chủ yếu làm nhiệm vụ hành chính thì nay phải thực hiện vai trò của một cấp quản trị địa phương thực thụ, trực tiếp quyết định, tổ chức thực hiện và chịu trách nhiệm về kết quả đối với nhiều lĩnh vực chuyên môn sâu. Đó cũng là lý do báo cáo của Đảng ủy Chính phủ chỉ rõ, điểm nghẽn lớn nhất hiện nay không còn là việc sắp xếp tổ chức bộ máy mà đã chuyển sang năng lực tổ chức thực hiện. Nhiều địa phương đang đối mặt với tình trạng nhiệm vụ tăng nhanh hơn năng lực đáp ứng; thẩm quyền mở rộng nhanh hơn nguồn lực thực hiện. Nếu không gắn phân cấp với nhân lực, tài chính, dữ liệu và công cụ quản trị thì quyền hạn được giao rất dễ trở thành áp lực đối với cấp cơ sở”. Ông Trần Tuấn Anh, Phó Trưởng ban Kinh tế - Ngân sách HĐND Phường 1 (Lâm Đồng) khẳng định.

Phân cấp phải đi cùng điều kiện bảo đảm thực hiện

Một năm vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp cho thấy khoảng cách giữa yêu cầu phân cấp, phân quyền với năng lực thực thi ở cơ sở vẫn còn khá lớn. Trong khi cấp xã phải đảm nhận vai trò quản trị với yêu cầu ngày càng cao về chuyên môn, điều phối và xử lý tình huống thì chất lượng đội ngũ vẫn chưa đồng đều. Ở một số lĩnh vực như đất đai, xây dựng, tư pháp - hộ tịch, tâm lý e ngại rủi ro, xin ý kiến nhiều cấp hoặc xử lý thận trọng vẫn còn, khiến quyền đã được giao nhưng tính chủ động trong thực thi chưa phát huy đầy đủ.

Từ thực tiễn đó, Báo cáo của Đảng ủy Chính phủ xác định rõ, giai đoạn tiếp theo không phải tiếp tục mở rộng phân cấp bằng mọi giá mà phải nâng chất lượng phân cấp theo hướng thực chất. Việc đánh giá hiệu quả phân cấp không chỉ dừng ở số lượng nhiệm vụ đã chuyển giao mà phải trả lời được câu hỏi: cấp được giao quyền đã đủ nhân lực, đủ dữ liệu, đủ kinh phí, đủ hạ tầng công nghệ và đủ cơ chế kiểm tra, giám sát để thực hiện hay chưa. Từ năm 2027, chất lượng phân cấp sẽ được đánh giá định kỳ bằng kết quả giải quyết công việc, thời gian xử lý hồ sơ và mức độ hài lòng của người dân, doanh nghiệp, thay vì chỉ đánh giá trên số lượng nhiệm vụ đã giao.

“Cùng với hoàn thiện cơ chế phân cấp, điều quan trọng hơn là nâng cao năng lực thực thi của đội ngũ cán bộ, công chức cấp xã. Việc đào tạo, bồi dưỡng cần chuyển mạnh từ truyền đạt kiến thức sang rèn luyện kỹ năng quản trị, xử lý tình huống, ứng dụng công nghệ số và tổ chức thực hiện chính sách; đồng thời, đổi mới cách đánh giá cán bộ theo kết quả công việc và mức độ hài lòng của người dân. Đối với cấp xã hiện nay, điều cần nhất là những lớp bồi dưỡng theo kiểu ‘'cầm tay chỉ việc’', xuất phát từ các tình huống thực tế, hướng dẫn ngay cách tháo gỡ vướng mắc và chia sẻ những mô hình, cách làm hiệu quả ở địa phương thay vì nặng về lý thuyết, hình thức”, ông Hoàng Văn Hà, Phó Chủ tịch UBND xã Cổ Đạm (Hà Tĩnh) cho biết.

Đây cũng được xem là điều kiện quyết định để mô hình chính quyền địa phương 2 cấp bước sang giai đoạn phát triển mới. Bởi phân cấp chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi người được giao quyền có đủ năng lực để quyết định, đủ công cụ để thực hiện và đủ cơ chế để yên tâm chịu trách nhiệm. Khi đó, cấp xã mới thực sự trở thành trung tâm quản trị ở cơ sở, thay vì chỉ là nơi tiếp nhận thêm nhiều việc hơn.