Bảo vệ người tiêu dùng khi kết quả đo bị sai lệch

Đề xuất trên đặt ra một vấn đề rất thực tế: khi kết quả đo sai làm người tiêu dùng thiệt hại, ai chịu trách nhiệm, thiệt hại được xác định thế nào và người tiêu dùng được hoàn trả, bồi thường ra sao?

Trong đời sống, kết quả đo hiện diện trong rất nhiều giao dịch thiết yếu như: xăng dầu, điện, nước, cước viễn thông, khối lượng hàng hóa... Người tiêu dùng trong nhiều trường hợp khó có thể tự kiểm chứng mà phải dựa vào phương tiện, hệ thống đo do bên cung cấp hàng hóa, dịch vụ quản lý. Vì vậy, sai lệch về kết quả đo không còn là vấn đề kỹ thuật thuần túy, mà có thể trực tiếp ảnh hưởng đến quyền và lợi ích của người tiêu dùng.

Một phương tiện đo bị phát hiện sai, doanh nghiệp bị xử phạt, thiết bị được kiểm định hoặc thay thế mới chỉ giải quyết được một phần vấn đề. Điều người dân quan tâm hơn là phần thiệt hại đã phát sinh trước thời điểm phát hiện sẽ được xử lý thế nào? Chẳng hạn, nếu công tơ điện được xác định có sai số bất lợi cho người sử dụng, cần làm rõ sai lệch bắt đầu từ thời điểm nào, lượng điện đã bị tính cao hơn thực tế ra sao và số tiền phải hoàn trả được xác định theo căn cứ nào? Nếu chỉ xử lý hành vi vi phạm mà không có cơ chế khắc phục hậu quả rõ ràng thì quyền lợi của người tiêu dùng vẫn chưa được bảo vệ trọn vẹn.

Đáng lưu ý, người tiêu dùng thường ở thế bất lợi về chứng cứ. Phương tiện đo, dữ liệu giao dịch và nhiều thông tin liên quan đến quá trình vận hành, kiểm định thiết bị chủ yếu nằm trong sự kiểm soát của bên cung cấp hàng hóa, dịch vụ. Vì vậy, cần nghiên cứu cơ chế phân bổ nghĩa vụ chứng minh hợp lý, không để người dân phải tự mình chứng minh những thông tin mà họ khó có khả năng tiếp cận.

Khi có căn cứ xác định phương tiện đo không bảo đảm độ chính xác hoặc có hành vi vi phạm làm sai lệch kết quả, bên quản lý, vận hành thiết bị và dữ liệu cần có trách nhiệm cung cấp thông tin, giải trình và phối hợp xác định thiệt hại. Đây là vấn đề cần được nghiên cứu khi thiết kế cơ chế bảo vệ người tiêu dùng.

Tất nhiên, cần phân định rõ sai số kỹ thuật trong giới hạn cho phép với sai lệch do vi phạm, gian lận hoặc lỗi thuộc trách nhiệm của bên cung cấp hàng hóa, dịch vụ. Đồng thời, cần có căn cứ đủ rõ để xác định thời gian và mức độ thiệt hại, nhất là trường hợp không thể xác định chính xác thời điểm phương tiện đo bắt đầu sai lệch.

Yêu cầu này càng quan trọng khi hoạt động đo lường hiện nay đang thay đổi nhanh cùng với sự phát triển của khoa học, công nghệ và chuyển đổi số. Dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Đo lường đã bổ sung một số quy định liên quan đến phương tiện đo thông minh, đo tự động, đo từ xa và dữ liệu đo lường điện tử... Dự luật cũng đề xuất phát triển hạ tầng số, cơ sở dữ liệu đo lường và đổi mới phương thức quản lý theo hướng dựa trên dữ liệu, tăng cường hậu kiểm và trách nhiệm giải trình đối với kết quả đo.

Điều đó cho thấy, quản lý đo lường trong bối cảnh mới không chỉ dừng ở việc kiểm soát phương tiện đo, mà còn phải bảo đảm độ tin cậy của kết quả đo và khả năng kiểm chứng khi có tranh chấp. Dự Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Đo lường cũng xác định bảo đảm độ tin cậy của phép đo và củng cố niềm tin của xã hội đối với kết quả đo là nền tảng của công bằng thương mại và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.

Vì vậy, đề nghị của Chủ nhiệm Ủy ban Nguyễn Thanh Hải về bảo đảm liên thông giữa nội dung sửa đổi Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Đo lường cũng cần được thực hiện ở mức sâu hơn hướng tới một chuỗi trách nhiệm thống nhất: xác định kết quả đo sai, trách nhiệm, thiệt hại, hoàn trả hoặc bồi thường và khắc phục hậu quả. Những nguyên tắc cốt lõi về quyền được hoàn trả, bồi thường, trách nhiệm giải trình đối với kết quả đo và nghĩa vụ cung cấp thông tin cần được nghiên cứu để quy định phù hợp trong luật. Các lĩnh vực thiết yếu như điện, nước, xăng dầu, viễn thông cũng cần được rà soát để bảo đảm quy định chuyên ngành thống nhất với cơ chế bảo vệ người tiêu dùng.

Yêu cầu đặt ra không chỉ là “đo đúng”, mà còn phải bảo đảm khi đo sai, người dân có cơ chế thực tế để được khôi phục quyền lợi. Một cơ chế bảo vệ người tiêu dùng có hiệu lực phải xác định được trách nhiệm, xác định được thiệt hại và khôi phục được quyền lợi của người bị thiệt hại. Đó cũng là thước đo năng lực thực thi của pháp luật: không chỉ phát hiện và xử lý vi phạm, mà phải bảo vệ được người dân khi quyền lợi của họ bị xâm phạm.