Bảo đảm nguồn lực đến đúng địa bàn khó khăn khi tích hợp 4 Chương trình mục tiêu quốc gia

ĐBQH Chamaléa Thị Thủy cơ bản tán thành Tờ trình của Chính phủ và Báo cáo thẩm tra của Hội đồng Dân tộc. Đại biểu cho rằng, việc tích hợp 4 Chương trình mục tiêu quốc gia thành một chương trình tổng thể là bước đi cần thiết, phù hợp với thực tiễn và giải quyết những bất cập được cử tri, nhất là cử tri vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, phản ánh nhiều năm qua về tình trạng chồng chéo, phân tán nguồn lực.

Xác định địa bàn ưu tiên đến cấp xã

Góp ý về nguyên tắc phân bổ ngân sách trung ương tại khoản 6 Điều 1, đại biểu nhận thấy dự thảo đã thiết kế ba lớp nguyên tắc bổ trợ cho nhau. Trong đó, điểm a xác định ngân sách nhà nước tập trung ưu tiên phân bổ ở mức cao nhất cho các xã, thôn đặc biệt khó khăn, vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, an toàn khu, biên giới, hải đảo; điểm d quy định tiêu chí phân bổ phải gắn với mức độ thiếu hụt dịch vụ cơ bản của từng địa bàn.

Tuy nhiên, điểm c lại quy định ngân sách trung ương ưu tiên các địa phương nhận bổ sung cân đối từ 70% tổng chi cân đối ngân sách địa phương trở lên; các địa phương tự cân đối ngân sách có trách nhiệm bố trí nguồn lực thực hiện Chương trình. Theo đại biểu, ngưỡng 70% được xác định trên cơ sở cân đối ngân sách cấp tỉnh, trong khi đối tượng ưu tiên tại điểm a là xã, thôn.

ĐBQH Chamaléa Thị Thủy cho rằng, giữa các quy định này vẫn còn khoảng trống chưa thực sự đồng bộ. Trong điều kiện thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, nếu khái niệm “địa bàn” tại điểm d được hiểu là cấp tỉnh thì các xã khó khăn nằm trong tỉnh có khả năng tự cân đối ngân sách tốt có thể bị “hòa lẫn” vào bức tranh chung, không được thụ hưởng đúng mức ưu tiên đã xác định.

Vì vậy, đại biểu đề nghị bổ sung tại điểm d khoản 6 Điều 1 nội dung: “Mức độ thiếu hụt dịch vụ cơ bản của từng địa bàn, trong đó địa bàn được xác định đến cấp xã, phường, đặc khu”.

Theo đại biểu, việc làm rõ nội dung này không làm phát sinh nguyên tắc mới mà cụ thể hóa định hướng đã được xác định tại điểm a, tạo căn cứ pháp lý để Chính phủ quy định chi tiết. Đây cũng là cơ sở để theo dõi, báo cáo riêng kết quả thực hiện chính sách đối với vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, phục vụ hoạt động giám sát.

Đối với địa bàn biên giới, hải đảo và đặc khu, đại biểu đánh giá cao việc dự thảo xác định đây là những khu vực được ưu tiên xuyên suốt. Tuy nhiên, nhiệm vụ chăm sóc sức khỏe tại điểm d khoản 7 Điều 1 mới tập trung vào đầu tư cơ sở hạ tầng, trang thiết bị và đào tạo bác sĩ chuyên khoa, chưa thể hiện rõ đặc thù của mô hình quân dân y kết hợp tại các xã, đặc khu.

Đây là những địa bàn có dân cư sinh sống xen kẽ với lực lượng vũ trang, điều kiện tiếp cận dịch vụ y tế khác biệt so với các xã, phường trên đất liền. Do đó, đại biểu đề nghị bổ sung nội dung ưu tiên mô hình quân - dân y kết hợp, tạo căn cứ pháp lý riêng khi Chính phủ quy định chi tiết, tránh phải vận dụng những quy định chung dành cho địa bàn đất liền.

Phát huy vai trò của chính quyền cơ sở và cộng đồng

Quan tâm đến việc bảo tồn văn hóa các dân tộc thiểu số tại chỗ, ĐBQH Chamaléa Thị Thủy đề nghị Chính phủ khi ban hành danh mục chi tiết cần bố trí nguồn lực phù hợp cho cả di sản văn hóa vật thể và phi vật thể của từng vùng, miền. Việc đầu tư không nên chỉ tập trung vào các di tích quy mô lớn, dễ nhận diện mà cần quan tâm đến những di sản có quy mô nhỏ, phân tán nhưng gắn bó mật thiết với đời sống cộng đồng.

Về phân cấp, dự thảo quy định HĐND cấp tỉnh quyết định hoặc phân cấp cho HĐND cấp xã quyết định phân bổ chi tiết nguồn lực. Đại biểu đề nghị quy định rõ hơn trách nhiệm của cấp xã đối với những nội dung mang tính đặc thù cộng đồng cao, như lập danh sách nghệ nhân và người thực hành di sản văn hóa phi vật thể.

Theo đại biểu, sự tham gia đề xuất của cấp xã cần được xác định là trách nhiệm bắt buộc, không nên chỉ dừng ở quy định tùy nghi “có thể phân cấp”. Trong mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, chính quyền xã là cấp gần dân, nắm rõ nhất những người đang gìn giữ và thực hành di sản tại cộng đồng. Quy định này cũng phù hợp với yêu cầu phát huy vai trò chủ thể của người dân và cộng đồng.

Đề cập mức đối ứng của ngân sách địa phương tại Phụ lục I, đại biểu đánh giá cao việc dự thảo phân chia thành 5 bậc, tương ứng với khả năng cân đối ngân sách của từng nhóm tỉnh. Cách thiết kế này sát thực tiễn hơn so với phương án chỉ quy định hai mức như trước đây.

Tuy nhiên, các mức đối ứng vẫn được xác định theo khả năng cân đối ngân sách của cấp tỉnh. Sau sắp xếp đơn vị hành chính, một số tỉnh có khả năng tự cân đối ngân sách khá tốt nhưng vẫn còn nhiều xã khó khăn, nguồn thu tại chỗ hạn chế. Nếu áp dụng một mức đối ứng thống nhất cho toàn tỉnh, chính quyền cấp xã có thể gặp khó khăn khi trực tiếp triển khai các dự án.

Từ thực tế đó, ĐBQH Chamaléa Thị Thủy đề nghị, bổ sung quy định cho phép HĐND cấp tỉnh chủ động, linh hoạt phân bổ tỷ lệ đối ứng khác nhau giữa các xã trong nội bộ tỉnh. Qua đó, mức đối ứng sẽ phù hợp hơn với điều kiện thực tế của từng địa bàn, đồng thời bảo đảm nguồn lực của Chương trình được tập trung đúng đối tượng, không để các xã khó khăn bị giảm mức ưu tiên chỉ vì nằm trong một tỉnh có khả năng tự cân đối ngân sách.