Bảo đảm chính sách đến đúng, đến đủ với từng địa bàn và nhóm dân cư cần ưu tiên

ĐBQH Nguyễn Thị Kim Anh (Bắc Ninh):
Xác định rõ nội dung nào kế thừa, tích hợp và cơ quan chịu trách nhiệm

Khi thực hiện tích hợp phải xác định rõ hợp nhất nhưng không làm thay đổi cam kết của Quốc hội đối với người dân. Quốc hội đã ban hành 4 nghị quyết riêng xác định cụ thể mục tiêu, chỉ tiêu, phạm vi, đối tượng, địa bàn, nguồn lực và các chính sách đặc thù. Vì vậy, Nghị quyết lần này cần khẳng định rõ mọi mục tiêu, chỉ tiêu, nhóm đối tượng và địa bàn ưu tiên đã được Quốc hội quyết nghị phải tiếp tục được bảo đảm.

Về nguồn lực, cần linh hoạt nhưng phải có hàng rào bảo đảm mục tiêu. Tổng nguồn lực của 4 chương trình ở giai đoạn 2026 - 2030 theo hồ sơ Chính phủ là khoảng 808.558 tỷ đồng, trong đó ngân sách trung ương khoảng 345.000 tỷ đồng, tôi đồng tình với việc cho phép điều chỉnh, điều chuyển vốn theo tiến độ và khả năng thực hiện thay vì phân bổ cứng theo nhu cầu đăng ký.

Tuy nhiên, không nên hiểu linh hoạt nguồn lực là có thể tự do chuyển vốn giữa các lĩnh vực, mà phải xác định mức nguồn lực định hướng hoặc ngưỡng bảo đảm tối thiểu đối với từng nhóm mục tiêu lớn. Việc điều chuyển không được làm mất khả năng hoàn thành các chỉ tiêu Quốc hội đã quyết định. Nói cách khác, chúng ta không nên duy trì nguồn ngân sách hoàn toàn khép kín, riêng rẽ, nhưng cũng không thể gom toàn bộ vào một túi tiền chung mà thiếu cơ chế bảo vệ từng mục tiêu, cần có sự điều phối linh hoạt.

Đối với quy định chuyển tiếp, việc chuyển tiếp phải là chuyển tiếp cả nội dung, không chỉ chuyển tiếp cơ chế, chính sách và vốn. Bởi khi hợp nhất 4 chương trình, rủi ro lớn không chỉ là vốn có chuyển được không mà là một nội dung đang thực hiện có còn được tiếp tục trong cấu trúc chương trình mới hay không. Cơ quan nào tiếp nhận, chỉ tiêu nào kế thừa, đối tượng đang thụ hưởng có tiếp tục được hỗ trợ hay phải làm lại thủ tục.

Đồng thời, trước khi vận hành chương trình mới cần có bảng chuyển đổi toàn bộ nội dung của chương trình cũ sang cấu trúc mới. Xác định rõ nội dung nào kế thừa, nội dung nào tích hợp, nội dung nào kết thúc và cơ quan nào chịu trách nhiệm, tiếp tục hay tiếp nhận kết quả. Đây là điểm nên yêu cầu thể hiện ngay trong Nghị quyết của Quốc hội mà không nên giao cho văn bản hướng dẫn thi hành.

ĐBQH Chamaléa Thị Thủy (Khánh Hòa):
Công cụ đo lường cần theo kịp sự thay đổi tích cực về tổ chức bộ máy

Chủ trương thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp là chủ trương lớn, đúng đắn của Đảng, Nhà nước, giúp bộ máy tinh gọn, gần dân, sát dân hơn, giảm tầng nấc trung gian, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý. Chính nhờ chuyển đổi thành công sang mô hình này mà chính quyền cấp xã hiện nay có vị trí, vai trò trực tiếp hơn rất nhiều so với trước, thực sự trở thành cấp gần dân nhất, hiểu dân nhất. Đây là điều kiện rất thuận lợi để thiết kế Chương trình mục tiêu quốc gia lần này theo hướng sát thực tế hơn nữa, phát huy tối đa lợi thế "gần dân, sát dân" mà mô hình chính quyền địa phương 2 cấp mang lại.

Về nguyên tắc phân bổ ngân sách trung ương, tại điểm c khoản 6 Điều 1 dự thảo Nghị quyết quy định: ngân sách trung ương ưu tiên hỗ trợ các địa phương nhận bổ sung cân đối từ 60% trở lên; còn địa phương tự cân đối được ngân sách thì tự lo nguồn lực thực hiện Chương trình.

Tôi cho rằng, đây là nguyên tắc hợp lý, thể hiện đúng tinh thần ưu tiên nguồn lực cho nơi khó khăn hơn; đồng thời, đề nghị nghiên cứu thêm một khía cạnh để chính sách phát huy hiệu quả cao nhất trong điều kiện vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp hiện nay. Với việc chính quyền cấp xã giờ đây trực tiếp tổ chức thực hiện nhiều nhiệm vụ mà trước đây do cấp huyện điều phối, tôi cho rằng, đây chính là thời điểm phù hợp để nâng cấp độ chính xác của công cụ phân bổ nguồn lực thay vì chỉ tính toán ở cấp tỉnh, cần đo lường trực tiếp đến từng xã, phường, đặc khu.

Thực tế cho thấy, nếu ngưỡng 60% được xác định theo chỉ số tài chính bình quân chung của cả tỉnh, thì kết quả tính toán ở quy mô toàn tỉnh có thể chưa phản ánh đầy đủ, chính xác mức độ khó khăn thực tế tại các xã cụ thể trong tỉnh đó. Đây là yêu cầu tất yếu đặt ra khi công cụ đo lường cần được nâng cấp để theo kịp sự thay đổi tích cực về tổ chức bộ máy.

Vì vậy, tôi đề nghị Chính phủ khi quy định chi tiết tại Nghị định cần bổ sung nguyên tắc: việc xác định mức hỗ trợ ngân sách trung ương cần được tính toán dựa trên chỉ số phát triển và mức độ thiếu hụt dịch vụ cơ bản của từng xã, phường, đặc khu, bên cạnh chỉ số chung của cấp tỉnh, để bảo đảm chính sách đến đúng, đến đủ với từng địa bàn, từng nhóm dân cư đang thực sự cần được ưu tiên.

Đề xuất này cũng hoàn toàn phù hợp với dự thảo Nghị quyết. Theo đó, tại điểm b khoản 1 Điều 2 đã quy định: kết quả thực hiện chính sách đối với vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi "phải được theo dõi, báo cáo riêng để phục vụ giám sát". Trong mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, với vai trò ngày càng trực tiếp và rõ nét của chính quyền cấp xã, việc theo dõi, đánh giá đến tận cấp xã chính là cách cụ thể hóa hiệu quả nhất tinh thần này.

ĐBQH Vũ Tiến Dũng (Thanh Hóa):
Bảo đảm chính sách đến với người dân nhanh hơn, tạo chuyển biến thực chất

Việc tích hợp 4 chương trình mục tiêu quốc gia thành 1 chương trình là chủ trương lớn, góp phần tinh gọn đầu mối, khắc phục bất cập và nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực. Tuy nhiên, mục tiêu của việc hợp nhất không chỉ là giảm đầu mối, thủ tục mà quan trọng hơn là bảo đảm chính sách đến với người dân nhanh hơn, đúng đối tượng, tạo chuyển biến thực chất, nhất là đối với người nghèo và đồng bào vùng khó khăn, đặc biệt khó khăn.

Trong đó, một vấn đề cần đặc biệt lưu ý là phải phân biệt rõ giữa “trùng lặp” và “giao thoa” trong chính sách. Thực tế, một địa bàn hoặc một hộ gia đình có thể đồng thời được hưởng chính sách về hạ tầng, sinh kế, giáo dục, y tế, văn hóa. Việc cùng thụ hưởng nhiều chính sách như vậy chưa thể coi là trùng lặp, nếu mỗi chính sách đang đáp ứng những nhu cầu khác nhau.

Theo đó, chỉ nên tích hợp hoặc loại bỏ khi thực sự trùng cả về mục tiêu, đối tượng và nội dung hỗ trợ. Đối với các chính sách đặc thù, cần tiếp tục duy trì, bảo đảm nguồn lực và có cơ chế theo dõi, đánh giá riêng để không làm mất đi những chính sách đang có tác động trực tiếp đến người dân ở vùng khó khăn.

Về nguồn lực thực hiện chương trình, đề nghị Chính phủ làm rõ cơ sở xác định tổng nguồn vốn, đồng thời xác định cụ thể số vốn tiết kiệm được do giảm đầu mối, giảm chi phí quản lý và việc sử dụng nguồn lực này sau khi hợp nhất các chương trình.

Đặc biệt, cần có phương án xử lý dứt điểm số vốn nguồn kéo dài sang năm 2026 nhưng đang giải ngân rất chậm. Tính đến ngày 31/7/2026, tỷ lệ giải ngân mới đạt khoảng 23%. Nếu không có giải pháp cụ thể, việc chuyển tiếp nguồn vốn có thể tiếp tục tạo áp lực cho giai đoạn sau và ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả của chương trình mới.

Việc áp dụng một cách cơ học tỷ lệ 75% vốn đầu tư công và 25% kinh phí thường xuyên có thể dẫn đến thiếu nguồn lực cho những nhiệm vụ rất quan trọng nhưng không thuộc nhóm đầu tư công, như hỗ trợ sinh kế, đào tạo nghề, giáo dục, y tế, văn hóa và thực hiện các chính sách đặc thù. Do đó, cần có cách tiếp cận linh hoạt hơn, bảo đảm nguồn lực được phân bổ phù hợp với đặc điểm từng nhóm nhiệm vụ và từng địa bàn.