80 năm Quốc hội từ nền móng pháp quyền đến tư duy đột phá

“Độc lập - Dân chủ - Pháp quyền”

Tại Tọa đàm “Quốc hội và hoạt động lập hiến, lập pháp - Từ Hiến pháp 1946 đến cải cách thể chế trong kỷ nguyên phát triển mới” do Báo Đại biểu Nhân dân tổ chức sáng 29/12, các đại biểu cho rằng, lịch sử lập hiến, lập pháp của Việt Nam là một hành trình đặc biệt, song hành cùng sự nghiệp cách mạng của dân tộc, phản ánh sinh động trình độ tổ chức nhà nước và khát vọng phát triển qua từng thời kỳ.

Nhìn lại từ điểm khởi đầu, Hiến pháp năm 1946 - bản Hiến pháp đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa được xem là mốc son kết tinh tinh thần độc lập, dân chủ và pháp quyền đến Hiến pháp năm 2013 với những tư duy đổi mới sâu sắc - Quốc hội luôn giữ vai trò trung tâm trong kiến tạo nền tảng pháp lý cho đất nước.

Giá trị của Hiến pháp 1946 không chỉ nằm ở tính thời điểm mà còn ở tầm nhìn vượt thời đại. Theo TS. Nguyễn Đình Quyền, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu lập pháp của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, các tiêu chí cơ bản của nhà nước pháp quyền: quyền làm chủ của Nhân dân được Hiến pháp ghi nhận và bảo đảm thực hiện; tính tối cao của Hiến pháp và pháp luật trong hoạt động của bộ máy nhà nước, xã hội và công dân; quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công rành mạch; quyền lực phải được kiểm soát; bảo đảm độc lập tư pháp. “Với những tiêu chí đó, Hiến pháp 1946 gần như thể hiện đầy đủ”, TS. Nguyễn Đình Quyền nhận định.

Nhắc lại bối cảnh ra đời đặc biệt của Quốc hội Khóa I và Hiến pháp 1946, GS.TS. Trần Ngọc Đường, nguyên Phó Chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội nhấn mạnh tầm nhìn vĩ đại của Chủ tịch Hồ Chí Minh. “Ngay khi tuyên ngôn độc lập, Chủ tịch Hồ Chí Minh quyết tâm phải tổng tuyển cử bầu Quốc hội vì Nhân dân ta đã sống hàng nghìn năm dưới chế độ phong kiến và thực dân mà không có quyền tự do dân chủ. Trong bối cảnh thù trong giặc ngoài, Hiến pháp 1946 đã ra đời như một phương tiện pháp lý sắc bén để đảm bảo quyền tự do dân chủ của Nhân dân và là nền tảng cốt lõi khẳng định vị thế của một chính quyền non trẻ”, GS.TS. Trần Ngọc Đường nhấn mạnh.

Sau Hiến pháp 1946, công cuộc lập pháp của Việt Nam không ngừng vận động và phát triển, song hành trên những bước thăng trầm của lịch sử dân tộc. Mỗi giai đoạn lập pháp đều phản ánh rõ yêu cầu nhiệm vụ chính trị, xã hội, từ kháng chiến đến xây dựng đất nước.

Dẫn chứng bản Hiến pháp 1959 ra đời trong bối cảnh miền Bắc xây dựng chủ nghĩa xã hội và làm hậu phương cho miền Nam ruột thịt, PGS.TS. Bùi Thị An, đại biểu Quốc hội Khóa XIII, Viện trưởng Viện Tài nguyên, môi trường và phát triển cộng đồng, cho rằng, "trong điều kiện vô cùng khó khăn, nhưng Quốc hội đã chuẩn bị chu đáo, ban hành được bản Hiến pháp năm 1959 để định hướng sự phát triển trong tình hình đất nước bị chia cắt. Chính sự linh hoạt và bản lĩnh ấy đã tạo nên khung khổ pháp lý vững chắc để đất nước đi qua những cuộc kháng chiến trường kỳ và thống nhất non sông".

Tiên phong mở đường, kiến tạo

Bước vào thời kỳ Đổi mới, Quốc hội một lần nữa thể hiện vai trò tiên phong trong việc “mở đường”, kiến tạo về mặt thể chế. TS. Nguyễn Đình Cung, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương nêu thực tế thú vị: ngay khi Hiến pháp 1980 - vốn mang nặng cơ chế kế hoạch hóa tập trung vẫn còn hiệu lực, Quốc hội đã vận dụng tinh thần Đổi mới năm 1986 để ban hành những đạo luật mang tính đột phá. Đáng chú ý là sự ra đời của Luật Đầu tư nước ngoài tại Việt Nam (1987), Luật Công ty (1990), Luật Doanh nghiệp tư nhân (1990) tạo lập nền tảng pháp lý ban đầu cho sự hình thành và phát triển của khu vực kinh tế tư nhân ở Việt Nam.

“Cú hích thực sự đến từ Hiến pháp 1992 - thời điểm Việt Nam thể chế hóa đầy đủ đường lối Đổi mới, xác lập nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần vận hành theo cơ chế thị trường. Những điều này minh chứng tư duy lập pháp đã đi trước, tạo tiền đề cho sự chuyển đổi mạnh mẽ sau này", TS. Nguyễn Đình Cung khẳng định.

Kế thừa và phát triển từ những thành tựu đó, Hiến pháp năm 2013 được xem là bước ngoặt của tư duy lập pháp hiện đại. Phó Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội Nguyễn Thị Mai Phương ví Hiến pháp 2013 như “trục xương sống” của hệ thống pháp luật trong giai đoạn phát triển mới, phản ánh đúng vai trò thực chất của Hiến pháp trong công cuộc phát triển đất nước. “Hiến pháp 2013 không chỉ kế thừa tính dân chủ, pháp quyền của Hiến pháp 1946 mà còn tạo ra sự đổi mới căn bản, đó là việc ghi nhận mạnh mẽ quyền con người, quyền công dân, là kim chỉ nam cho công cuộc cải cách thủ tục hành chính, tinh gọn bộ máy; và đặc biệt là chuẩn mực pháp lý tối cao chi phối toàn bộ quá trình xây dựng pháp luật”, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp nói.

Đất nước đang bước vào kỷ nguyên phát triển mới với những cơ hội và thách thức chưa từng có. Trước yêu cầu đổi mới, phát triển, hội nhập quốc tế sâu rộng, chuyển đổi số… Quốc hội tiếp tục đóng vai trò mở đường, tạo ra không gian cho đổi mới và phát triển. Nhìn nhận vấn đề này, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp cho rằng, trước những bước chuyển mới của thời đại, Quốc hội đang thực sự hành động, đổi mới tư duy, hoạt động lập pháp, giám sát, đáp ứng yêu cầu thực tiễn.

Như vừa qua, Quốc hội đã xây dựng cơ chế sandbox (thử nghiệm có kiểm soát) trong một số luật như Luật Thủ đô (2024), Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo (2025)… và đang tiếp tục nghiên cứu, xây dựng cơ chế sandbox cho lĩnh vực mới, quan hệ xã hội mới để tạo động lực phát triển đột phá.

Hoạt động giám sát của Quốc hội cũng có nhiều đổi mới. Đơn cử Luật Bảo vệ môi trường ban hành năm 2020, có hiệu lực năm 2022 nhưng năm 2025 Quốc hội đã tiến hành giám sát để kịp thời đưa ra giải pháp khắc phục các tồn tại, bất cập và những vấn đề mới phát sinh trong thực tiễn. Các nghị quyết giám sát cũng xác định rõ thời hạn thực hiện để giúp hoạt động tái giám sát kịp thời, hiệu quả…

“Đây chính là cách thức Quốc hội “dẫn dắt”, mở đường cho đổi mới sáng tạo, phát triển kinh tế - xã hội bền vững, thể hiện tinh thần Quốc hội đồng hành, kiến tạo cùng đất nước vững bước trong kỷ nguyên phát triển mới”, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp nhận định.