Xung đột Trung Đông - "cú sốc" kích hoạt tái cấu trúc kinh tế toàn cầu

Những "cú sốc" từng làm thay đổi kinh tế toàn cầu

Theo các chuyên gia, lịch sử gần đây cho thấy những cuộc khủng hoảng lớn thường tạo ra các thay đổi cấu trúc trong kinh tế toàn cầu.

Đại dịch Covid-19 từng khiến chuỗi cung ứng sản xuất quốc tế đứt gãy nghiêm trọng, buộc các doanh nghiệp phải đa dạng hóa nguồn cung và đưa nhà máy đến gần thị trường tiêu thụ hơn. Cuộc xung đột Nga - Ukraine sau đó cũng làm thay đổi hoàn toàn cách châu Âu tiếp cận nguồn khí đốt tự nhiên, thúc đẩy Liên minh châu Âu giảm phụ thuộc vào năng lượng Nga. Bên cạnh đó, các chính sách thuế quan dưới thời Tổng thống Mỹ Donald Trump cũng khiến nhiều tập đoàn toàn cầu tái cấu trúc mạng lưới cung ứng nguyên liệu và sản xuất.

Giới chuyên gia cũng cho rằng, cuộc xung đột tại Trung Đông hiện nay có thể tạo ra làn sóng thay đổi tương tự trong lĩnh vực năng lượng. Như ông Joe Brusuelas, kinh tế trưởng của RSM nhận định: những biến động hiện nay có thể mở ra một giai đoạn ổn định hơn cho thị trường năng lượng toàn cầu.

“Điều này hoàn toàn có thể trở thành một diễn biến tích cực, bất chấp những xáo trộn kinh tế tạm thời, khi nếu sau cuộc chiến, tự do hàng hải được khôi phục, dầu mỏ, khí tự nhiên và nhiên liệu được lưu thông thông suốt, còn các liên minh kiểm soát thị trường dầu mỏ suy yếu”, ông Brusuelas nói.

“Tuy nhiên, những tác động như vậy thường chỉ được nhìn thấy sau 10 - 20 năm”.

Nỗ lực giảm phụ thuộc vào eo biển Hormuz

Trong hơn hai tháng kể từ khi xung đột giữa Mỹ - Israel với Iran bùng phát, một trong những vấn đề nổi bật mà cuộc chiến phơi bày là mức độ phụ thuộc quá lớn của thế giới vào eo biển Hormuz - tuyến hàng hải hẹp nối Vịnh Ba Tư với Ấn Độ Dương. Đây là nơi trung chuyển khoảng 20% lượng dầu tiêu thụ toàn cầu mỗi ngày.

Theo giới phân tích, thực tế Iran có thể gây sức ép lên thị trường năng lượng toàn cầu chỉ bằng thủy lôi, máy bay không người lái tự chế và tàu cao tốc đã cho thấy hệ thống năng lượng hiện nay dễ tổn thương đến mức nào. Chính điều này đang tạo động lực để các nước nhập khẩu năng lượng lớn xem xét lại chiến lược an ninh năng lượng của mình.

Một trong những thay đổi dễ nhận thấy nhất là khả năng Trung Đông sẽ đẩy mạnh xây dựng các tuyến đường ống dẫn dầu và khí đốt mới nhằm giảm phụ thuộc vào eo biển Hormuz.

Nhiều chuyên gia cho rằng, Ảrập Xêút và Các Tiểu vương quốc Ảrập Thống nhất (UAE) có thể tăng tốc đầu tư vào hệ thống đường ống nối trực tiếp tới Biển Đỏ hoặc các cảng ngoài Vịnh Ba Tư. Điều này giúp hoạt động xuất khẩu năng lượng tránh được nguy cơ bị gián đoạn khi xung đột leo thang.

“Các quốc gia sẽ không đứng yên. Họ sẽ phát triển các tuyến đường ống và mở rộng mạnh công suất vận chuyển. Không ai muốn đặt toàn bộ tương lai của mình vào eo biển Hormuz thêm một lần nào nữa. Đó là một tín hiệu rất tích cực”, ông Jay Hatfield, chuyên gia của Infrastructure Capital Advisors nhận định.

Cùng quan điểm, ông Ross Mayfield, chiến lược gia đầu tư tại Baird nhấn mạnh: “Có lẽ nếu không có cuộc chiến này, những thay đổi đó đã không diễn ra. Nhiều khi phải có những cú sốc hoặc biến cố bất ngờ thì người ta mới nhận ra cần phải thay đổi”.

Những thay đổi đã bắt đầu hình thành

Một số biến chuyển kinh tế đã bắt đầu xuất hiện rõ rệt, trong đó đáng chú ý nhất là nguy cơ suy giảm vai trò của Tổ chức các nước xuất khẩu dầu mỏ (OPEC) - tổ chức vốn giữ vai trò điều phối sản lượng dầu toàn cầu trong nhiều thập niên.

Theo các chuyên gia, những bất đồng giữa các thành viên đang ngày càng gia tăng, đặc biệt khi nhiều nước muốn mở rộng sản lượng để bảo vệ thị phần và nguồn thu ngân sách.

UAE - quốc gia sản xuất dầu lớn thứ hai trong OPEC - đã tuyên bố rời tổ chức này, làm dấy lên lo ngại rằng khả năng phối hợp sản lượng của OPEC sẽ suy yếu đáng kể.

Ông Rob Thummel, quản lý danh mục cấp cao tại Tortoise Capital cho rằng: “Đa dạng hóa nguồn cung ra khỏi OPEC và hướng tới những nhà cung cấp ổn định hơn sẽ giúp tăng cường an ninh năng lượng toàn cầu và ổn định giá cả trong dài hạn”. Một số chuyên gia nhận định, nếu OPEC mất dần ảnh hưởng, thị trường dầu mỏ có thể trở nên cạnh tranh hơn, qua đó kéo giá năng lượng xuống thấp hơn trong dài hạn.

Tuy nhiên, điều này cũng tiềm ẩn rủi ro. OPEC từng đóng vai trò điều phối nhằm hạn chế biến động quá mạnh của thị trường dầu. Nếu tổ chức này suy yếu hoặc tan rã, thế giới có thể thiếu cơ chế phối hợp trong trường hợp xảy ra một cuộc khủng hoảng năng lượng mới.

Thúc đẩy chuyển đổi năng lượng

Bên cạnh việc tái cấu trúc chuỗi cung ứng dầu khí, theo các chuyên gia, cuộc chiến Iran cũng có thể thúc đẩy quá trình chuyển đổi sang năng lượng tái tạo. Xu hướng chuyển đổi xanh hiện đặc biệt rõ nét tại châu Âu và châu Á - những khu vực chịu tác động mạnh từ giá năng lượng tăng cao.

Giá dầu tăng mạnh khiến nhiều quốc gia đẩy nhanh đầu tư vào điện mặt trời, pin lưu trữ và xe điện nhằm giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch nhập khẩu. Theo Tổ chức nghiên cứu năng lượng Ember, xuất khẩu công nghệ điện mặt trời, pin và xe điện của Trung Quốc trong tháng 3 đã đạt mức cao kỷ lục.

Ông Ross Mayfield nhận định: “Một nền kinh tế ít phụ thuộc hơn vào chỉ một hoặc hai dạng năng lượng sẽ là điều rất tích cực”. Nhiều chuyên gia cũng cho rằng, nếu xu hướng này tiếp tục, cuộc chiến hiện nay có thể trở thành chất xúc tác cho quá trình chuyển đổi năng lượng toàn cầu. Chính mức độ thiệt hại lớn của cuộc chiến sẽ càng tạo động lực để các nền kinh tế thực hiện những thay đổi vốn đã được nhắc đến từ lâu nhưng chưa được triển khai quyết liệt.

Không phải mọi thay đổi đều tích cực

Dù vậy, các chuyên gia cảnh báo, không nên nhìn nhận cuộc chiến chỉ qua lăng kính kinh tế. Bên cạnh những tổn thất nhân đạo nặng nề, nguy cơ bất ổn địa chính trị kéo dài vẫn hiện hữu. Một số chuyên gia lo ngại chính quyền mới tại Iran sau chiến tranh có thể còn cứng rắn hơn.

Trong khi đó, theo bà Heather Long, Kinh tế trưởng tại Navy Federal Credit Union, Iran trong thời gian chiến sự đã cho thấy cách một quốc gia có thể sử dụng các điểm nghẽn thương mại toàn cầu làm công cụ gây sức ép kinh tế. Ngay cả khi eo biển Hormuz không còn giữ vai trò then chốt như hiện nay, các tuyến hàng hải hoặc đường ống khác vẫn có thể trở thành mục tiêu trong tương lai.

Bài học từ các cú sốc toàn cầu

Trong nhiều thập niên, các cuộc khủng hoảng lớn thường trở thành bước ngoặt thúc đẩy thay đổi kinh tế.

Đại dịch Covid-19 làm thay đổi chuỗi cung ứng toàn cầu và xu hướng làm việc từ xa. Xung đột Nga - Ukraine thúc đẩy châu Âu giảm phụ thuộc vào năng lượng Nga. Căng thẳng thương mại Mỹ - Trung khiến nhiều doanh nghiệp dịch chuyển sản xuất sang các quốc gia khác. Cuộc chiến ở Iran hiện nay cũng có thể trở thành một cột mốc tương tự.

Trong ngắn hạn, kinh tế thế giới chắc chắn phải đối mặt với áp lực lớn từ lạm phát, giá năng lượng và bất ổn tài chính. Tuy nhiên, nếu các quốc gia tận dụng cú sốc này để tái cấu trúc chuỗi cung ứng, đa dạng hóa nguồn năng lượng và đầu tư mạnh hơn cho công nghệ sạch, nền kinh tế toàn cầu có thể trở nên linh hoạt và bền vững hơn trong tương lai.

Dẫu vậy, như nhiều chuyên gia nhận định, tất cả vẫn phụ thuộc vào việc những thay đổi hiện nay mang tính lâu dài - hay chỉ là phản ứng tạm thời trước một cuộc khủng hoảng địa chính trị.