Xây dựng chính sách đột phá, khơi thông sức sáng tạo

Hiện thực hóa mục tiêu trong Nghị quyết 80

Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị đặt mục tiêu đến năm 2030, các ngành công nghiệp văn hóa đóng góp 7% GDP; và đến năm 2045, công nghiệp văn hóa, kinh tế sáng tạo thực sự trở thành một trụ cột của phát triển bền vững, phấn đấu đóng góp 9% GDP.

Phát biểu tại Phiên họp thứ hai Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển văn hóa Việt Nam, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm chỉ rõ, tỉ trọng các ngành công nghiệp văn hóa hiện nay mới chỉ đạt khoảng 4% GDP. Khoảng cách ấy cho thấy chúng ta vẫn thiếu một hệ sinh thái đồng bộ về thể chế, thị trường, dữ liệu, nhân lực và cơ chế huy động nguồn lực để chuyển hóa sức sáng tạo văn hóa thành sức sản xuất mới và động lực tăng trưởng của quốc gia.

Thực tế tại Việt Nam, mặc dù nhiều lĩnh vực thuộc công nghiệp văn hóa như điện ảnh, quảng cáo, xuất bản, du lịch và một số hoạt động sáng tạo đã được điều chỉnh bởi luật chuyên ngành, nhưng đến nay chưa có văn bản luật điều chỉnh công nghiệp văn hóa với tư cách là một ngành kinh tế có tính liên ngành, dựa trên hệ sinh thái sáng tạo, chuỗi giá trị và đổi mới sáng tạo.

Các quy định pháp luật hiện hành tập trung vào quản lý nhà nước đối với từng lĩnh vực, chưa hình thành cơ chế phát triển hệ sinh thái; chưa thiết lập các chính sách hỗ trợ xuyên suốt từ khâu sáng tạo, phát triển, sản xuất, phân phối, thương mại hóa đến tiêu dùng và tái đầu tư đối với sản phẩm công nghiệp văn hóa. Điều này làm hạn chế khả năng huy động nguồn lực xã hội, phát triển doanh nghiệp, thương mại hóa tài sản trí tuệ, phát triển hạ tầng và nâng cao năng lực cạnh tranh của công nghiệp văn hóa Việt Nam.

Thực hiện ý kiến chỉ đạo của lãnh đạo Đảng, Chính phủ, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đặt quyết tâm chính trị cao nhất trong việc xây dựng dự án Luật Phát triển công nghiệp văn hóa, dự kiến trình Quốc hội tại Kỳ họp tháng 10/2026. Để hiện thực hóa các mục tiêu được đặt ra trong Nghị quyết số 80-NQ/TW, dự án Luật được định hướng xây dựng theo cách tiếp cận dựa trên chuỗi giá trị và hệ sinh thái công nghiệp văn hóa.

Dự thảo Luật gồm 9 chương, được kết cấu bám theo chuỗi giá trị công nghiệp văn hóa, với tinh thần chủ đạo là chuyển giá trị văn hóa thành tài sản trí tuệ, chuyển tài sản trí tuệ thành dòng tiền tạo ra giá trị kinh tế.

Có chính sách vượt trội cho các ngành công nghiệp văn hóa trọng điểm

Tại hội thảo lấy ý kiến góp ý dự án Luật Phát triển công nghiệp văn hóa khu vực miền Bắc, ông Lê Quốc Vinh, Chủ tịch Le Group of Companies, Chủ tịch CLB Doanh nhân sáng tạo, Ủy viên Thường vụ, Trưởng ban Lý luận, Hiệp hội Phát triển công nghiệp văn hóa, đánh giá, việc xây dựng một đạo luật riêng cho công nghiệp văn hóa cho thấy nhận thức về văn hóa đang từng bước vượt ra khỏi phạm vi bảo tồn, quản lý hoạt động văn hóa và cung cấp dịch vụ công, để được nhìn nhận ngày càng rõ hơn như một nguồn lực phát triển, một lĩnh vực kinh tế và một thành tố của năng lực cạnh tranh quốc gia.

Dự thảo Luật bước đầu tiếp cận công nghiệp văn hóa theo chuỗi giá trị, gồm sáng tạo, phát triển, sản xuất, phân phối, phổ biến, thương mại hóa, tiêu dùng và tái đầu tư; đồng thời, nhìn nhận sở hữu trí tuệ, tài chính, thương mại, công nghệ và đào tạo như những cấu phần hỗ trợ của chuỗi giá trị đó. Ông Lê Quốc Vinh kiến nghị dự thảo Luật nên xây dựng trên ba chuyển dịch tư duy lớn: từ khai thác tài nguyên văn hóa sang tái sinh vốn văn hóa; từ hỗ trợ hoạt động văn hóa sang kiến tạo thị trường công nghiệp văn hóa; và từ Nhà nước trực tiếp tạo ra sản phẩm, thiết chế, sang Nhà nước kiến tạo điều kiện để doanh nghiệp, chủ thể sáng tạo và cộng đồng tạo ra giá trị.

Ông Nguyễn Quang Đồng, Viện trưởng Viện Nghiên cứu chính sách và Phát triển truyền thông (IPS) cho rằng, cần có cơ chế, chính sách vượt trội đối với một số ngành công nghiệp văn hóa trọng điểm, trong đó ưu tiên cải cách thủ tục hành chính và tạo điều kiện thuận lợi hơn cho doanh nghiệp. Có thể lựa chọn một số ngành để áp dụng cơ chế “fast track” hoặc “luồng xanh”, rút ngắn đáng kể thời gian xử lý thủ tục, qua đó tạo lợi thế phát triển những lĩnh vực được ưu tiên. Bên cạnh đó, cần xây dựng hạ tầng dữ liệu phục vụ công nghiệp văn hóa, có cơ chế giúp doanh nghiệp và các chủ thể sáng tạo tiếp cận, khai thác dữ liệu thuận lợi hơn.

Với những người làm công nghiệp văn hóa, việc xây dựng Luật Phát triển công nghiệp văn hóa như “nắng hạn gặp mưa rào”. Nhận định như vậy, TS. Nguyễn Thị Quý Phương, nguyên Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Báo chí - Truyền thông, Tổng Giám đốc Công ty TNHH MTV Tư vấn QP Việt Nam chia sẻ, lẽ ra Luật này phải ra đời từ khi Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 1755/QĐ-TTg phê duyệt Chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam đến năm 2020, tầm nhìn đến năm 2030 (ngày 8/9/2016). Tuy nhiên, việc xây dựng dự án Luật hiện nay lại đúng thời điểm, khi chúng ta đẩy mạnh phát triển công nghiệp văn hóa thành động lực tăng trưởng mới, chuyển sức mạnh văn hóa thành năng lực cạnh tranh quốc gia.

Qua nghiên cứu, TS. Nguyễn Thị Quý Phương đánh giá, dự thảo Luật đã thể hiện bước chuyển quan trọng trong cách tiếp cận công nghiệp văn hóa như một hệ thống hoạt động kinh tế dựa trên tài nguyên văn hóa, năng lực sáng tạo, khoa học và công nghệ, chuyển đổi số, tài sản trí tuệ và thị trường. Đồng thời, dự thảo Luật đã bước đầu thiết kế một số công cụ thể chế mới có ý nghĩa đối với việc hình thành và phát triển thị trường công nghiệp văn hóa, nhất là các cơ chế về thử nghiệm có kiểm soát, tài sản trí tuệ, tài chính - tín dụng, huy động nguồn lực, hạ tầng sáng tạo, giao dịch quyền, kích cầu và thống kê, đo lường đóng góp của ngành.

Cho rằng dự thảo Luật đã hình thành những cấu phần quan trọng cho khung thể chế phát triển công nghiệp văn hóa, TS. Nguyễn Thị Quý Phương góp ý, cần tập trung làm rõ và luật hóa các cơ chế đã được đề xuất để các chính sách có thể vận hành trong thực tế. Từ đó, góp phần tạo hành lang pháp lý chuyển hóa tài nguyên văn hóa và tài sản trí tuệ thành sản phẩm, dịch vụ, thị trường và nguồn lực tăng trưởng; đồng thời, nâng cao khả năng tổ chức thực hiện, phát triển công nghiệp văn hóa.