Việc Lãnh tụ Tối cao Iran cải tổ quân đội hé lộ điều gì?

Tổng thống Mỹ Donald Trump từng tuyên bố rằng cuộc chiến của ông tại Iran đã khiến Tehran có một ban lãnh đạo “rất lý trí”, “rất khác biệt” và “hợp lý hơn nhiều”. Tuy nhiên, việc 6 nhân vật theo đường lối cứng rắn vừa được đưa lên nắm giữ những vị trí an ninh hàng đầu trong tuần này cho thấy bộ máy lãnh đạo mới của nước Cộng hòa Hồi giáo có thể sẽ không ôn hòa, cũng không có khuynh hướng thỏa hiệp.

Những nhân vật vừa được bổ nhiệm trong bộ máy quân đội và an ninh Iran đều đã dành phần lớn sự nghiệp để đối đầu với các đối thủ ở nước ngoài và siết chặt an ninh trong nước.

Các nhân vật xuất thân từ tình báo và quân đội

Thông báo về các quyết định bổ nhiệm cấp cao, được cho là do Lãnh tụ tối cao Mojtaba Khamenei đưa ra hôm 10/8, xuất hiện sau khi ông Mohsen Rezaie được chỉ định làm người đứng đầu Hội đồng An ninh quốc gia một ngày trước đó.

Các chuyên gia nhận định, những thay đổi này đánh dấu sự chuyển hướng so với cách tiếp cận thận trọng hơn dưới thời cha của ông Mojtaba, ông Ali Khamenei - người giữ cương vị lãnh tụ tối cao Iran cho đến khi bị Israel ám sát vào thời điểm chiến tranh bùng phát.

Theo ông Hamidreza Azizi thuộc Viện Clingendael, một tổ chức nghiên cứu có trụ sở tại Hà Lan, ban lãnh đạo Iran hiện có hai ưu tiên song song: chuẩn bị cho một môi trường đối ngoại cứng rắn hơn, đồng thời tăng cường siết chặt an ninh trong nước.

Bộ máy mới thể hiện hai ưu tiên song song: cứng rắn hơn với các đối thủ bên ngoài và cảnh giác hơn với vấn đề an ninh trong nước.

Theo ông Hamidreza Azizi, chuyên gia tại Viện Clingendael ở Hà Lan, Iran đang đồng thời chuẩn bị cho một môi trường đối ngoại đối đầu hơn và tiếp tục “an ninh hóa” không gian trong nước. “Việc nhấn mạnh vào các hoạt động tấn công, thống nhất chỉ huy và ra quyết định nhanh hơn cho thấy giới lãnh đạo muốn chuyển từ cách tiếp cận răn đe vốn thận trọng của Ali Khamenei sang thứ có thể được gọi là ‘răn đe chủ động’”, ông Azizi nói.

Theo ông Saeid Golkar, Phó Giáo sư khoa học chính trị tại Đại học Tennessee ở Chattanooga, phần lớn những người vừa được bổ nhiệm đều có kinh nghiệm trong lĩnh vực tình báo.

“Bức tranh mà chúng ta đang chứng kiến là nước Cộng hòa Hồi giáo chuyển sang một chế độ hành chính do bộ máy an ninh chi phối”, ông Golkar nhận định.

Theo Viện Nghiên cứu Chiến tranh, một tổ chức nghiên cứu có trụ sở tại Washington, cuộc cải tổ nhân sự này củng cố “những lập trường tối đa và cứng rắn hiện nay” của chính quyền Iran, trong đó có yêu cầu Tehran kiểm soát tuyệt đối Eo biển Hormuz, quân đội Mỹ rút khỏi khu vực và Iran tiếp tục phát triển chương trình hạt nhân.

Ông Rezaie từ lâu đã kêu gọi kháng cự Mỹ, dù vẫn thừa nhận đàm phán có một vai trò nhất định.

Hồi tháng 3, ông cảnh báo: “Nếu Mỹ tấn công cơ sở hạ tầng điện của Iran, lần này phương trình sẽ không còn là ‘mắt đổi mắt’; thay vào đó, sẽ là một cái đầu, hai bàn tay và hai bàn chân đổi lấy một con mắt”.

Tháng trước, ông tiếp tục tuyên bố: “Mỹ đã mắc kẹt, đã rơi vào cái bẫy của Iran và chúng tôi sẽ không để họ thoát ra”.

Gây sức ép với Tổng thống Trump thông qua lá phiếu

Ông Rezaie thuộc một phe trong Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) tin rằng, “cách duy nhất để buộc Mỹ nhượng bộ là tiếp tục chiến đấu, gây sức ép với Mỹ và liên tục khiến Donald Trump phải trả giá”.

Còn ông Sina Azodi, Phó Giáo sư chính trị Trung Đông tại Đại học George Washington nói với CNN rằng việc ông Rezaie được đề bạt phù hợp với chiến lược tổng thể của Iran là kéo dài xung đột với Mỹ và tìm cách khiến các đồng minh của ông Trump thất bại trong cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ.

Theo ông Vali Nasr, tác giả cuốn sách “Đại chiến lược của Iran”, ban lãnh đạo hiện nay tại Tehran “sẵn sàng chấp nhận rủi ro hơn rất nhiều”.

Nhà phân tích Israel và chuyên gia theo dõi Iran Danny Citrinowicz nhận định, nhóm lãnh đạo mới sẵn sàng “trực tiếp sử dụng năng lực quân sự của Iran và thách thức các đối thủ mà không duy trì mức độ kiềm chế như trước”.

Chiến lược an ninh trong nước đến từng địa bàn nhỏ

Một trong những quyết định bổ nhiệm mới đã đưa một nhân vật tình báo kỳ cựu trở lại với vai trò lãnh đạo lực lượng dân quân tình nguyện Basij. Lực lượng này nằm dưới sự kiểm soát của IRGC và từng tham gia mạnh mẽ vào việc trấn áp các cuộc biểu tình hồi tháng 1.

Ông Hossein Taeb, một đồng minh thân cận của Lãnh tụ tối cao Mojtaba Khamenei “là nhân vật đặc biệt gây tranh cãi và chia rẽ trong thời gian giữ chức lãnh đạo cơ quan tình báo IRGC, đồng thời có quan hệ mật thiết với bộ máy an ninh theo đường lối cứng rắn”, ông Sina Toossi, nghiên cứu viên cấp cao tại Trung tâm Chính sách quốc tế, viết trên X.

Theo ông Toossi, nhiệm vụ mới của ông Taeb bao gồm củng cố “mạng lưới tình báo nhân dân” của Basij, khai thác công nghệ hiện đại và mở rộng cơ cấu tổ chức lực lượng tại các khu dân cư.

Theo nhà nghiên cứu độc lập Babak Vahdad, đây thực chất là “nỗ lực đưa hoạt động tình báo và an ninh nội địa xuống mức độ chi tiết hơn nhiều: đẩy mạnh việc thu thập thông tin, phát hiện và cảnh báo sớm sâu hơn vào các khu dân cư, mạng lưới xã hội địa phương và các thánh đường Hồi giáo”.

Ông Vahdad cho rằng, điều này đặc biệt đáng chú ý sau một cuộc chiến mà sự xâm nhập của các lực lượng bên ngoài, những mạng lưới bí mật, hoạt động phá hoại và các thất bại tình báo đã trở thành một trong những điểm yếu nghiêm trọng nhất của nước Cộng hòa Hồi giáo.

Theo ông Golkar, các quyết định bổ nhiệm này một phần có thể là nỗ lực của ông Mojtaba Khamenei nhằm đưa các đồng minh vào những vị trí có ảnh hưởng, phòng trường hợp sức ép kinh tế có thể gây bất ổn xã hội.

Kể từ khi được lựa chọn làm lãnh tụ tối cao Iran vào tháng 3, ông Mojtaba Khamenei vẫn chưa trực tiếp xuất hiện hoặc lên tiếng trước công chúng.