Video ngắn và “thối não”: Nghiên cứu quy mô lớn đưa ra cảnh báo mới
Sự bùng nổ của video dạng ngắn trên các nền tảng đang kéo theo cảnh báo mới về hiện tượng “thối não”.
Một nghiên cứu mới công bố của Hiệp hội Tâm lý học Hoa Kỳ đang thu hút sự chú ý khi chỉ ra mối liên hệ trực tiếp giữa việc tiêu thụ video dạng ngắn (short-form video) và sự suy giảm đáng kể trong chức năng nhận thức cũng như sức khỏe tinh thần của người dùng.
Đây là lần đầu tiên một phân tích tổng hợp với quy mô lớn, bao gồm hơn 98.000 người tham gia từ 71 nghiên cứu, đưa ra bằng chứng mang tính khái quát cao về tác động tiêu cực của loại nội dung đang thống trị mạng xã hội hiện nay.
.png)
Ban đầu được TikTok phổ biến, video dạng ngắn đã nhanh chóng mở rộng sang Instagram, YouTube, Facebook, và thậm chí cả LinkedIn. Sự lan tỏa nhanh chóng khiến hình thức nội dung này trở thành lựa chọn chính của hàng trăm triệu người dùng, đặc biệt là giới trẻ.
Những nghiên cứu trước đây chủ yếu xem xét TikTok, dẫn tới hạn chế trong việc đánh giá tác động của video ngắn trên quy mô nền tảng rộng hơn. Việc Hiệp hội Tâm lý học Hoa Kỳ tổng hợp dữ liệu đa nền tảng giúp làm rõ hơn tác động của loại hình nội dung đang chi phối hành vi tiêu thụ thông tin trong kỷ nguyên số.
Suy giảm nhận thức và khả năng kiểm soát hành vi
Theo Hiệp hội Tâm lý học Hoa Kỳ, mức độ sử dụng video ngắn càng cao thì người dùng càng dễ gặp vấn đề về chú ý, khả năng tập trung và kiểm soát hành vi. Tác động này xuất hiện ở cả thanh thiếu niên và người trưởng thành.
Kết quả cho thấy hai chức năng quan trọng của não bộ - khả năng duy trì sự chú ý và kiểm soát ức chế - đều bị suy giảm đáng kể trong nhóm xem video ngắn với cường độ cao. Đây là hai năng lực cốt lõi liên quan tới học tập, làm việc và tương tác xã hội.
Nghiên cứu lý giải: việc liên tục tiếp xúc với nội dung nhịp độ nhanh và có cường độ kích thích mạnh khiến bộ não dần “chai lì” trước những nhiệm vụ đòi hỏi sự tập trung bền bỉ như đọc sách, ghi nhớ hay suy nghĩ sâu. Ngược lại, cơ chế phần thưởng tức thì do nền tảng cung cấp lại thúc đẩy sự mẫn cảm, dẫn tới hành vi tìm kiếm cảm giác ngắn hạn và phản ứng bốc đồng.
Các hệ lụy sức khỏe tinh thần: từ mất ngủ đến lo âu và cô đơn
Nghiên cứu cho thấy việc theo dõi các video ngắn quá mức không chỉ ảnh hưởng đến nhận thức mà còn gây tác động tiêu cực tới sức khỏe tinh thần. Người dùng thường xuyên đối mặt với tình trạng như: chất lượng giấc ngủ giảm sút, gia tăng lo âu, cảm giác cô đơn và tách biệt với xã hội, giảm sự hài lòng với cuộc sống, tự đánh giá bản thân và hình ảnh cơ thể kém tích cực...
Một số tác động này tương đồng với các triệu chứng thường thấy ở người nghiện các chất kích thích. Điều này củng cố lập luận cho rằng video dạng ngắn mang tính gây nghiện cao, phần nào do cách thức phân phối nội dung dựa trên thuật toán tối ưu hóa sự chú ý và phản hồi tức thì.
Ảnh hưởng lớn hơn đối với giới trẻ
Mặc dù cả người lớn và thanh thiếu niên đều chịu tác động của video ngắn, các nhà nghiên cứu cảnh báo giới trẻ có nguy cơ cao hơn do bộ não đang trong quá trình hoàn thiện. Khả năng kiểm soát hành vi và duy trì sự tập trung - vốn chưa phát triển hoàn chỉnh - dễ bị ảnh hưởng hơn khi phải tiếp xúc kéo dài với dòng nội dung mang tính kích thích cao.
Trong bối cảnh video ngắn trở thành “ngôn ngữ giải trí” của thế hệ Z, các chuyên gia đề xuất tăng cường giáo dục kỹ năng số và kiểm soát thời gian sử dụng, thay vì chỉ dựa vào hạn chế kỹ thuật.
Cần có biện pháp can thiệp
Hiệp hội Tâm lý học Hoa Kỳ nhấn mạnh rằng hiểu rõ tác động của video ngắn là điều cần thiết để từ đó tìm kiếm các biện pháp can thiệp phù hợp. Với mức độ phổ biến sâu rộng, từ giải trí, quảng cáo, cho đến giáo dục, nội dung dạng ngắn đang định hình hành vi và khả năng nhận thức của hàng triệu người dùng.
“Theo tổng hợp bằng chứng hiện có, nghiên cứu này cung cấp nền tảng quan trọng cho các công trình tiếp theo về sức khỏe nhận thức và thể chất, đồng thời định hướng thảo luận công chúng về việc sử dụng video ngắn một cách cân bằng”, nhóm tác giả nhấn mạnh.
“Brain rot” - hiện tượng thối não trong thời đại số
Hiện tượng suy giảm nhận thức do tiêu thụ video ngắn được giới trẻ gọi vui là “brain rot” (thối não) và trở thành Từ của Năm 2024 theo Oxford University Press. Thuật ngữ này mô tả trạng thái tinh thần hoặc trí tuệ suy giảm khi con người liên tục tiếp xúc với nội dung giải trí nhanh, dễ gây nghiện và thiếu thử thách trí tuệ.
“Brain rot” không chỉ là một cụm từ mạng xã hội, mà còn phản ánh mối lo về tác động lâu dài của nội dung số lên bộ não. Gen Z và Gen Alpha sử dụng thuật ngữ này để mô tả cảm giác “trống rỗng” hay mất tập trung, đặc biệt khi bị cuốn vào các nền tảng như TikTok, Instagram hay YouTube. Sự xuất hiện của từ này trong từ điển Oxford với tần suất tăng hơn 230% trong một năm cho thấy mức độ phổ biến và nhận thức xã hội về hiện tượng này đang gia tăng mạnh mẽ.
Khi sự tiện lợi đi kèm cái giá cho não bộ
Nghiên cứu của Hiệp hội Tâm lý học Hoa Kỳ không bi quan hóa hoàn toàn video ngắn, nhưng đưa ra cảnh báo rõ ràng: mức độ theo dõi cao có thể làm giảm khả năng tập trung, tư duy phản biện và kiểm soát hành vi của người dùng - những yếu tố then chốt của năng lực nhận thức. Trong một môi trường truyền thông nơi tốc độ được ưu tiên hơn chiều sâu, người dùng có nguy cơ đánh đổi sự bền bỉ của não bộ để lấy sự kích thích tức thì.
Từ góc độ chính sách, giáo dục và y tế cộng đồng, đây là lời nhắc nhở rằng việc tiếp cận thông tin nhanh phải đi kèm chiến lược sử dụng an toàn, nhằm bảo vệ sức khỏe tinh thần và nhận thức trước sự lan rộng của nội dung video dạng ngắn.
