Vì sao phải điều chỉnh chủ trương đầu tư đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng

Bối cảnh đã thay đổi

Theo Phó giám đốc Ban Quản lý dự án đường sắt Chu Văn Tuân, việc điều chỉnh trước hết xuất phát từ những thay đổi về cơ sở chính trị, pháp lý và thực tiễn. Trước đây, tuyến đi qua 9 tỉnh, thành phố, nhưng sau khi sáp nhập còn 6 tỉnh, thành phố. Nhiều trung tâm tỉnh lỵ được điều chỉnh như Lào Cai, Vĩnh Phúc, Bắc Ninh, Hải Dương.

Các quy hoạch ngành quốc gia liên quan và quy hoạch tỉnh của những địa phương tuyến đi qua cũng được điều chỉnh. Điều này kéo theo những thay đổi về nhu cầu vận tải, các đầu mối phát sinh cũng như khả năng thu hút hành khách và hàng hóa của tuyến. Việc tiếp tục giữ nguyên các thông số của chủ trương đầu tư ban đầu sẽ không còn phù hợp với những yêu cầu mới đặt ra.

Một trong những yếu tố đáng chú ý là sau khi Quốc hội phê duyệt chủ trương đầu tư, nhiều dự án quy mô lớn trong khu vực ảnh hưởng của tuyến đường sắt được bổ sung quy hoạch và triển khai.

Trong đó có Cảng hàng không quốc tế Gia Bình, tuyến đường bộ kết nối Hà Nội với Cảng hàng không quốc tế Gia Bình và tuyến đường sắt tốc độ cao Hà Nội - Quảng Ninh. Sự xuất hiện của những dự án này làm thay đổi bối cảnh phát triển, đồng thời đặt ra yêu cầu mới đối với khả năng kết nối của tuyến Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng. Đặc biệt là Tuyên bố chung Việt Nam - Trung Quốc tháng 4/2026, đặt ra yêu cầu mới đối với vận tải liên vận quốc tế bằng đường sắt.

Ngoài ra, trong quá trình lập Báo cáo nghiên cứu khả thi, các số liệu chi tiết về nhu cầu vận tải và những chủ trương mới đã được khảo sát, thu thập, cập nhật. Kết quả dự báo cho thấy nhu cầu vận tải đã thay đổi so với số liệu trong Báo cáo nghiên cứu tiền khả thi.

Cụ thể, trong giai đoạn 2030 - 2040, tăng trưởng hành khách và hàng hóa gần tương đương. Tuy nhiên, bước sang giai đoạn 2040 - 2050, mức tăng trưởng được dự báo lớn hơn so với Báo cáo nghiên cứu tiền khả thi trước đây. Trong đó, vận tải hành khách trên đoạn Hà Nội - Hải Phòng tăng khoảng 1,6 triệu khách/năm; vận tải hàng hóa trên đoạn Yên Bái - Việt Trì tăng khoảng 3,78 triệu tấn/năm. Những con số này cho thấy yêu cầu về năng lực vận tải của tuyến trong dài hạn đã có sự thay đổi. Đây là cơ sở quan trọng để cập nhật quy mô, yêu cầu khai thác và các hạng mục của dự án trong quá trình lập Báo cáo nghiên cứu khả thi.

Điều chỉnh để đáp ứng yêu cầu vận hành an toàn

Không chỉ các yếu tố về quy hoạch và nhu cầu vận tải thay đổi, yêu cầu kỹ thuật của dự án cũng được cập nhật. Để bảo đảm vận tải liên vận quốc tế, trên cơ sở đánh giá khoa học, khách quan, Chính phủ đã thống nhất áp dụng hệ thống tiêu chuẩn mới nhất của Trung Quốc.

Theo hệ thống tiêu chuẩn này, một số hạng mục cần được bổ sung để bảo đảm vận hành an toàn, khai thác hiệu quả. Trong khi đó, quá trình lập Báo cáo nghiên cứu khả thi cũng giúp thu thập chi tiết hơn các số liệu về địa hình, địa chất, thủy văn và nhu cầu vận tải so với Báo cáo nghiên cứu tiền khả thi.

Ngoài ra, các yếu tố về giá cả, thể chế và tỷ giá cũng đã có nhiều biến động so với thời điểm lập Báo cáo nghiên cứu tiền khả thi vào quý IV/2024. Như vậy, việc điều chỉnh chủ trương đầu tư không chỉ xuất phát từ một yếu tố riêng lẻ, mà là kết quả của quá trình cập nhật toàn diện từ bối cảnh chính trị, pháp lý, quy hoạch đến điều kiện thực tế, yêu cầu kỹ thuật và nhu cầu vận tải.

Từ những thay đổi nói trên, kết quả nghiên cứu trong quá trình lập Báo cáo nghiên cứu khả thi cho thấy việc điều chỉnh chủ trương đầu tư Dự án đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng là cần thiết.

Điểm cốt lõi của việc điều chỉnh là cập nhật dự án theo bối cảnh phát triển mới, thay vì giữ nguyên những cơ sở đã được xác lập trong điều kiện trước đây. Tuyến đường sắt không chỉ phải đáp ứng nhu cầu vận tải hiện tại mà còn phải tính đến những thay đổi về không gian phát triển, các đầu mối giao thông mới, yêu cầu kết nối quốc tế, nhu cầu vận tải trong dài hạn và những tiêu chuẩn kỹ thuật mới.

Theo Ban Quản lý dự án đường sắt, việc điều chỉnh nhằm cập nhật các yếu tố mới, nâng cao hiệu quả Dự án, đồng thời bảo đảm yêu cầu an toàn và tính bền vững trong quá trình đầu tư, khai thác tuyến đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng.

Việc Chính phủ trình Quốc hội điều chỉnh chủ trương đầu tư vì vậy được đặt trong yêu cầu thực tế của chính dự án: khi quy hoạch, nhu cầu vận tải, yêu cầu kết nối và tiêu chuẩn kỹ thuật đã thay đổi, quy mô và cách thức đầu tư cũng cần được cập nhật để tuyến đường sắt phát huy hiệu quả trong một bối cảnh phát triển mới.

Hơn 289.000 tỉ đồng vốn huy động từ đâu?

Tại tờ trình Quốc hội, Chính phủ cho biết, cơ cấu nguồn vốn dự kiến gồm: vốn vay (dự kiến vay Trung Quốc) khoảng 179.737 tỉ đồng (dành cho xây dựng, thiết bị, tư vấn, dự phòng) và vốn trong nước khoảng 109.602 tỉ đồng (dành cho GPMB, đường kết nối ga, chi phí quản lý dự án, chi phí khác).

Về khả năng cân đối vốn, theo Nghị quyết số 187, dự án không phải thẩm định khả năng cân đối vốn theo Luật Đầu tư công. Chính phủ đã chỉ đạo Bộ Xây dựng xây dựng nhu cầu vốn cho từng năm; theo đó, giai đoạn 2026 - 2030 cần khoảng 224.586 tỉ đồng, giai đoạn 2031 - 2035 cần khoảng 64.753 tỉ đồng.

Trong kế hoạch đầu tư công trung hạn giai đoạn 2026 - 2030 đã bố trí 148.478 tỉ đồng; phần vốn còn thiếu trong giai đoạn 2026 - 2030 là 76.108 tỉ đồng, Chính phủ sẽ cân đối từ nguồn vốn Kế hoạch đầu tư công trung hạn chưa phân bổ và nguồn vốn hợp pháp khác. Phần còn lại 64.753 tỉ đồng sẽ bố trí trong kế hoạch đầu tư công trung hạn giai đoạn 2031 - 2035.

Bộ Tài chính cũng đang chủ trì đàm phán vốn vay và tính toán huy động thêm từ nguồn phát hành trái phiếu Chính phủ, nguồn tiết kiệm 5% chi đầu tư công năm 2026.

Theo lãnh đạo Ban Quản lý dự án đường sắt, với các dự án quy mô lớn như Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng, với các dự án công nghệ mới, phức tạp, những thiếu sót ở giai đoạn chuẩn bị đầu tư có thể dẫn đến việc phải điều chỉnh thiết kế, quy mô hoặc giải pháp khi dự án đã đi vào các bước triển khai tiếp theo. Do đó, việc điều chỉnh chủ trương đầu tư khi có những thay đổi tác động trực tiếp là cần thiết, đảm bảo tính khả thi khi triển khai cũng như hiệu quả khai thác sau khi dự án đi vào vận hành.

Theo Nghị quyết số 187/2025 của Quốc hội phê duyệt chủ trương đầu tư Dự án đầu tư xây dựng tuyến đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng, dự án có phạm vi: Điểm đầu tại vị trí nối ray qua biên giới (tỉnh Lào Cai), điểm cuối tại ga Lạch Huyện (TP Hải Phòng), chiều dài tuyến chính khoảng 390,9km, chiều dài các tuyến nhánh khoảng 27,9km.

Về quy mô, đầu tư mới toàn tuyến đường đơn, GPMB đường đôi theo quy hoạch; khổ đường 1.435mm; vận chuyển chung hành khách, hàng hóa. Hình thức đầu tư công.

Dự án áp dụng công nghệ đường sắt chạy trên ray, điện khí hóa; bảo đảm hiện đại, đồng bộ, an toàn và hiệu quả.

Sơ bộ tổng nhu cầu sử dụng đất khoảng 2.632ha; sơ bộ số dân tái định cư khoảng 19.136 người.

Tổng mức đầu tư sơ bộ là 203.231 tỷ đồng. Nguồn vốn ngân sách Nhà nước bố trí trong các kỳ kế hoạch đầu tư công trung hạn và nguồn vốn hợp pháp khác.

Về tiến độ thực hiện, lập báo cáo nghiên cứu khả thi từ năm 2025, phấn đấu hoàn thành Dự án vào năm 2030.

Dự án được áp dụng 18 cơ chế, chính sách đặc thù, đặc biệt để triển khai đầu tư, đảm bảo hiệu quả đầu tư, khai thác tuyến sau khi hoàn thành.