Venezuela: Bản Hiến pháp về Nhà nước dân chủ và 5 nhánh quyền lực

      Là Hiến pháp đầu tiên được thông qua bằng con đường trưng cầu dân ý, Hiến pháp năm 1999 đã đưa đến những cải tổ mang tính căn bản nhất về thể chế, tổ chức bộ máy nhà nước và hình thái kinh tế xã hội, đồng thời khẳng định lại những quyền cơ bản nhất của người dân Venezuela. 

 Cộng hòa Venezuela trở thành Cộng hòa Bolivar Venezuela
      Tên của nhà cách mạng Simon Bolivar đã được đặt cho tên chính thức của quốc gia. Đó là ý nguyện của những người ủng hộ tư tưởng cách mạng của ông mà đi đầu là Tổng thống Hugo Chavez. Quyết định đổi tên nước không đơn thuần nhằm bày tỏ sự tôn kính đối với nhà cách mạng quá cố mà còn thể hiện sự định hướng trong lập trường tư tưởng của nhà cách mạng về dân chủ, bình đẳng xã hội mà Venezuela luôn hướng tới.

 Nhà nước dân chủ với 5 nhánh quyền lực

      Trái với sự phân chia truyền thống thành 3 nhánh quyền lực gồm hành pháp, lập pháp và tư pháp, Hiến pháp mới của Venezuela đã định ra ngũ quyền phân lập với sự xuất hiện của hai nhánh quyền lực mới: nhánh quyền lực bầu cử và nhánh quyền lực của công dân.

Quyền lực bầu cử được trao cho Hội đồng Bầu cử quốc gia (CNE). Đây vừa là cơ quan trực thuộc Ủy ban Bầu cử Nhà nước, vừa chịu trách nhiệm chỉ huy ủy ban này. CNE có trách nhiệm giám sát tất cả các cuộc bầu cử của Venezuela, từ bầu cử hội đồng địa phương, liên bang đến bầu cử cấp nhà nước.

Cơ quan quyền lực của công dân bao gồm "người bảo vệ công dân" (tương đương với chức nghị sỹ kiểm soát hành chính tư pháp ở Thụy Điển, hoặc ở Pháp là người chịu trách nhiệm hòa giải mọi xung đột giữa nhà nước và công dân), "người kiểm soát về thuế" (hay còn gọi là Tổng Chưởng lý, tương đương với chức Bộ trưởng Tư pháp ở Pháp), "người kiểm soát chung" (tổng thanh tra nhà nước). Cơ quan này có nhiệm vụ đại diện và bảo vệ công dân trong mối quan hệ với các cơ quan quyền lực nhà nước, giám sát hoạt động của Tổng thống, Quốc hội, việc thực thi Hiến pháp. Họ được quyền cảnh báo với các cấp chính quyền về những sai phạm của quan chức hoặc viên chức nhà nước. Trong trường hợp lời cảnh báo của họ không được tôn trọng, cơ quan này có thể đưa ra các biện pháp trừng phạt trong khuôn khổ quy định của luật pháp Venezuela.

      Bên cạnh 2 cơ quan quyền lực mới trên, Venezuela cũng có 3 nhánh quyền lực truyền thống:

Cơ quan hành pháp: bao gồm Tổng thống, các Phó tổng thống, bộ trưởng. Theo Hiến pháp mới, nhiệm kỳ của tổng thống được tăng từ 4 năm lên 6 năm nhưng việc tái ứng cử chỉ được tiến hành một lần duy nhất. Bản Hiến pháp trước không hạn chế số lần tái ứng cử nhưng quy định điều đó chỉ diễn ra sau nhiệm kỳ nắm quyền ít nhất 10 năm. Tổng thống cũng được trao thêm quyền giải tán Quốc hội. Tính dân chủ của Hiến pháp mới còn được thể hiện ở chỗ Hiến pháp trao cho người dân quyền bãi nhiệm bất kỳ quan chức nhà nước nào, kể cả tổng thống, thông qua con đường trưng cầu dân ý. Năm 2004, phe đối lập đã kêu gọi người dân sử dụng quyền lực mới này để bãi nhiệm Tổng thống Chavez nhưng thất bại do ông vẫn nhận được sự tín nhiệm và yêu mến của đông đảo quần chúng.

Cơ quan lập pháp: là Quốc hội với mô hình đơn viện có chức năng cơ bản là làm luật, giám sát hoạt động của Chính phủ và cơ quan hành chính nhà nước. Một trong những công cụ giám sát đó là quyền bỏ phiếu bất tín nhiệm đối với Chính phủ. Quốc hội cũng có quyền sửa đổi Hiến pháp trong phạm vi được quy định, thông qua ngân sách nhà nước... 

Cơ quan tư pháp: Hệ thống tư pháp bao gồm Tòa án Tối cao, các tòa án khác được pháp luật quy định, Bộ Công cộng, Cơ quan bảo vệ công dân... Tính độc lập của cơ quan tư pháp được thể hiện ở chỗ Tòa án Tối cao được trao quyền tự chủ về nhân sự, tài chính và hành chính. Ngoài ra, Hiến pháp mới còn đưa ra những cải tổ trong thủ tục bổ nhiệm thẩm phán. Cụ thể, theo quy định của Hiến pháp mới, thẩm phán phải được điều tra công khai trước khi bổ nhiệm. Trước đây chỉ cần được sự chấp thuận của cơ quan lập pháp.

Bảo đảm quyền lợi cơ bản cho mọi công dân
      Bên cạnh những thay đổi căn bản về thể chế nhà nước, Hiến pháp mới cũng đưa ra những cải tổ tiến bộ nhằm bảo đảm những quyền lợi cơ bản cho mọi công dân Venezuela. Ví dụ việc quy định đào tạo cao học miễn phí, bảo đảm quyền được khám chữa bệnh miễn phí cho người dân trong khuôn khổ quy định, bảo đảm quyền cho các cộng đồng dân tộc thiểu số, đặc biệt là người dân da đỏ. Hiến pháp đã có những quy định cho phép họ gìn giữ nét văn hóa truyền thống, ngôn ngữ riêng, tôn trọng tự do tôn giáo của họ...

      Không chỉ là bản Hiến pháp dài nhất được áp dụng trên thế giới (với 350 điều), Hiến pháp Venezuela 1999 còn là một trong những bản Hiến pháp tiến bộ nhất, bảo đảm công bằng, dân chủ.

Quỳnh Lan