Văn học thiếu nhi - dư địa văn hóa rộng mở
Không chỉ là những trang sách gieo mầm chân - thiện - mỹ cho tâm hồn trẻ thơ, văn học thiếu nhi còn là một địa hạt văn hóa định hình giá trị tinh thần và nuôi dưỡng tương lai đất nước.
Sinh thể quan trọng của văn chương đương đại
"Gọi tọa đàm hôm nay là sự kiện thực ra không đủ. Cuộc đối thoại này là một phần sinh thể của văn học đương đại Việt Nam". Đó là nhận định của nhà phê bình văn học Bùi Việt Thắng tại Tọa đàm Văn học thiếu nhi từ góc nhìn của người viết trẻ ngày 7/5. Tọa đàm do Nhà xuất bản Kim Đồng phối hợp cùng Khoa Văn học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, tổ chức. Sự tham gia của các chuyên gia, người viết trẻ và bạn đọc đã đem đến góc nhìn đa chiều, gợi mở cho sáng tác văn học thiếu nhi.
Nhà phê bình văn học Bùi Việt Thắng phân tích, tầm quan trọng của văn học thiếu nhi trước hết đến từ quy mô độc giả. Trong năm học 2025 - 2026, Việt Nam có hơn 16 triệu học sinh từ tiểu học đến THCS, nếu tính cả bậc THPT là hơn 20 triệu độc giả tiềm năng. Hơn nữa, văn học thiếu nhi không phải chỉ viết ra để cho thiếu nhi đọc mà để cho tất cả người đọc. Đọc để kết nối, để giao lưu, chia sẻ và để gìn giữ những ký ức lương thiện, trong trẻo, nguyên sơ.
“Đây chính là dư địa văn hóa, là chân trời rộng mở mà nếu biết cách khai phá, sẽ mang lại những giá trị vô giá”, ông Bùi Việt Thắng nhận định.
Giá trị đặc biệt của văn học thiếu nhi là tính “địa chỉ kép”. TS. Trịnh Đặng Nguyên Hương, Viện Văn học, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam diễn giải: đây là nơi mà cả trẻ em và người lớn đều có thể say mê tìm thấy mình trong đó. Ở những tác phẩm văn học thiếu nhi kinh điển trên thế giới như Pipi tất dài của Thụy Điển, Totochan bên cửa sổ của Nhật Bản, Trăng non của Ấn Độ hay Dế mèn phiêu lưu ký của Việt Nam…, chúng ta có thể thấy rất rõ đó không chỉ là văn học. Những tác phẩm này gói ghém, chứa đựng giá trị văn hóa tinh thần, gửi gắm ước mơ của thế hệ trước trao truyền cho thế hệ sau.
Trong một cuốn sách, nhà nghiên cứu văn học thiếu nhi người Anh Piter Hunt từng đặt vấn đề, đại ý: việc nghiên cứu văn học thiếu nhi có ý nghĩa gì không, có giúp chúng ta tiếp tục ca hát hay không? Có lẽ là không. Nhưng chừng nào chúng ta còn tìm hiểu các tác phẩm văn học thiếu nhi và hiểu cơ chế vận hành của nó thì chừng đó chúng ta còn có thể nuôi dưỡng niềm yêu thích ca hát. Khi người lớn còn nuôi dưỡng niềm yêu thích ca hát thì còn có khả năng truyền lại tình yêu ca hát với những đứa trẻ mà chúng ta dạy dỗ. Theo TS. Trịnh Đặng Nguyên Hương, sở dĩ nói như vậy để thấy rằng văn học thiếu nhi là cách người lớn định hình về trẻ em, là cách mỗi quốc gia nuôi dưỡng, trao truyền giá trị tinh thần, văn hóa cho thế hệ sau.
“Văn học thiếu nhi luôn chứa đựng rất nhiều sức mạnh, như vùng đất đẹp đẽ, đầy ánh sáng mà cả người lớn và trẻ em đều có thể đắm mình vào để hạnh phúc và say mê. Tuy nhiên, viết cho thiếu nhi khó hơn viết cho người lớn rất nhiều. Bởi lẽ trẻ em không đọc văn học bằng mắt hay nghe bằng tai mà thường đọc bằng toàn bộ cơ thể, toàn bộ sự sống của mình. Một tác phẩm thực sự chạm đến trẻ, chúng ta sẽ cảm nhận được ngay từ đôi mắt, hơi thở, nhịp tim, cử chỉ hành động liên quan…”, TS. Trịnh Đặng Nguyên Hương nói.
Kích thích năng lượng sáng tạo
Dù tiềm năng to lớn nhưng để văn học thiếu nhi phát triển, đáp ứng yêu cầu thời kỳ mới là một thách thức. Theo nhà phê bình Bùi Việt Thắng, văn hóa đọc ở Việt Nam đang vấp phải một nghịch lý lớn. Thống kê trung bình mỗi năm, mỗi người Việt chỉ đọc khoảng 4 cuốn sách, trong đó có tới 2,8 cuốn là sách giáo khoa. Giờ đây, sứ mệnh chấn hưng văn hóa đọc phải gắn liền với cuộc chiến giành lại người đọc. Các nhà văn phải như một tuyến du kích, lấy lại thuần túy, khí sắc của văn học thiếu nhi, coi văn học thiếu nhi là bộ phận quan trọng của sinh thể văn chương hiện đại.
“Quan trọng nhất là phải có chính sách cụ thể hóa chủ trương của Đảng, Nhà nước thành những cơ chế ‘hiệu năng, hiệu lực, hiệu quả để kích thích văn học thiếu nhi. Cần quan tâm, đầu tư tương xứng để thúc đẩy sáng tác. Các chính sách phải vừa có tính vĩ mô để tập hợp nhân tài văn chương, vừa cụ thể để tạo động lực, giải phóng năng lượng sáng tạo cá nhân, mang lại cảm hứng và niềm tin về con đường phát triển phía trước”, ông Bùi Việt Thắng thẳng thắn.
Nhìn về góc độ tâm lý xã hội, TS. Trịnh Đặng Nguyên Hương cho rằng, mấu chốt của việc trẻ ít đọc là trong thời đại số, nhịp sống gấp gáp, các em đang thiếu cả khoảng trống vật lý (thời gian) lẫn khoảng lặng tinh thần để có thể chìm đắm vào thế giới của những trang sách. Thực tế cho thấy, chúng ta không thiếu sách hay, sách đẹp. Vấn đề là tạo khoảng trống cho trẻ được học, được đọc, thích thú với những tác phẩm văn học thiếu nhi. Các thiết chế văn hóa và giáo dục cũng cần thay đổi, coi trọng mảng văn học này.
“Cần đầu tư mạnh mẽ hơn cho các hoạt động sáng tác, lý luận, phê bình và hệ thống giải thưởng dành riêng cho văn học thiếu nhi. Cách tiếp cận tác phẩm trong môi trường học đường cũng thay đổi theo hướng thay vì phân tích, mổ xẻ, nên đa dạng hoạt động phản biện, tranh luận để kích thích tình yêu văn học, 'trả’ cho các em khoảng không gian, thời gian được tận hưởng việc đọc một cách hạnh phúc. Mặt trận truyền thông, báo chí cũng cần bổ sung những diễn đàn tranh luận, phản biện sâu sắc bên cạnh việc điểm sách thông thường, giúp văn học thiếu nhi cọ xát và đi vào đời sống thực tế”, TS. Trịnh Đặng Nguyên Hương góp ý.
