Ủy ban Pháp luật và Tư pháp với những thành tựu bước đầu trong đổi mới tư duy lập pháp
Năm 2025 là một trong những năm đặc biệt nhất của nhiệm kỳ Quốc hội Khóa XV. Đây không chỉ là năm cuối của nhiệm kỳ mà còn là thời điểm đất nước bước vào giai đoạn cải cách sâu rộng, trong đó có việc đổi mới tư duy lập pháp, tư duy xây dựng chính sách với hàng loạt quyết sách lớn liên quan đến việc sắp xếp, tinh gọn bộ máy, tháo gỡ điểm nghẽn thể chế, hoàn thiện hệ thống pháp luật phục vụ cho mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội.
Năm 2025 là một trong những năm đặc biệt nhất của nhiệm kỳ Quốc hội Khóa XV. Đây không chỉ là năm cuối của nhiệm kỳ mà còn là thời điểm đất nước bước vào giai đoạn cải cách sâu rộng, trong đó có việc đổi mới tư duy lập pháp, tư duy xây dựng chính sách với hàng loạt quyết sách lớn liên quan đến việc sắp xếp, tinh gọn bộ máy, tháo gỡ điểm nghẽn thể chế, hoàn thiện hệ thống pháp luật phục vụ cho mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội.
Trong bối cảnh đó, thực hiện chủ trương sắp xếp tinh gọn tổ chức bộ máy, đầu năm 2025 Ủy ban Pháp luật và Tư pháp được thành lập trên cơ sở sáp nhập Ủy ban Pháp luật và Ủy ban Tư pháp. Đây không chỉ là sự thay đổi về mặt cơ cấu mà còn là biểu hiện cụ thể của tư duy đổi mới, tinh gọn đầu mối để nâng cao hiệu lực, hiệu quả, tạo ra một đầu mối thống nhất, tập trung nguồn lực chuyên môn, nâng cao chất lượng của hoạt động thẩm tra, giám sát, kiến nghị của Ủy ban trong lĩnh vực pháp luật và tư pháp.
Trên cơ sở đó, Ủy ban Pháp luật và Tư pháp đã tiếp tục phát huy truyền thống, tích cực, chủ động, nỗ lực hoàn thành nhiệm vụ được giao với tinh thần trách nhiệm cao, sáng tạo, đổi mới, khoa học, chuyên nghiệp và tận tâm, tận lực, góp phần tích cực vào quá trình cải cách, hoàn thiện thể chế, pháp luật để đưa đất nước bước vào kỷ nguyên phát triển mới.
Thể chế hóa chủ trương sắp xếp, tinh gọn bộ máy
Một trong những nhiệm vụ trọng tâm của Quốc hội trong năm 2025 là sửa đổi, bổ sung một số điều của Hiến pháp năm 2013 để tạo cơ sở pháp lý thực hiện chủ trương của Đảng về sắp xếp, tinh gọn tổ chức bộ máy nhà nước. Đây là nhiệm vụ quan trọng, đòi hỏi sự thận trọng, bản lĩnh, trí tuệ và trách nhiệm rất cao.
Thực hiện nhiệm vụ là cơ quan thường trực của Ủy ban dự thảo sửa đổi, bổ sung một số điều của Hiến pháp, Ủy ban Pháp luật và Tư pháp đã chủ động nghiên cứu, phối hợp chặt chẽ với các cơ quan có liên quan để đề xuất, tham mưu phạm vi, nội dung và lộ trình sửa đổi, bổ sung Hiến pháp năm 2013, trong đó có việc ứng dụng mạnh mẽ công nghệ thông tin, mở rộng kênh tiếp nhận ý kiến, thu hút sự tham gia của đông đảo người dân, chuyên gia, nhà khoa học.
Kết quả là Nghị quyết sửa đổi, bổ sung một số điều của Hiến pháp đã được Quốc hội thông qua với sự đồng thuận tuyệt đối của các đại biểu có mặt, sớm hơn tiến độ đề ra, tạo điều kiện thuận lợi cho việc triển khai mô hình chính quyền địa phương 2 cấp từ ngày 1/7/2025. Đây không chỉ là thành công về mặt kỹ thuật lập hiến, mà còn thể hiện sự chín muồi của tư duy và sự quyết tâm cải cách.
Cùng với việc sửa đổi, bổ sung Hiến pháp, Ủy ban Pháp luật và Tư pháp đã chủ trì thẩm tra việc sửa đổi, bổ sung, ban hành mới nhiều luật, pháp lệnh, nghị quyết liên quan đến tổ chức, cơ chế vận hành của bộ máy nhà nước theo mô hình chính quyền 3 cấp, như Luật Tổ chức Quốc hội, Luật Tổ chức Chính phủ, Luật Tổ chức chính quyền địa phương, Luật Cán bộ, công chức, Luật Viên chức… nhằm bảo đảm tinh gọn bộ máy, tiết kiệm nguồn lực, đặc biệt là đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, cải cách thủ tục hành chính để chính quyền địa phương có đủ thẩm quyền, nguồn lực và tính chủ động trong việc xử lý trực tiếp các vấn đề dân sinh, tạo thuận lợi cho người dân, doanh nghiệp.
Trên cơ sở quy định của Hiến pháp, pháp luật và chủ trương của Đảng, Ủy ban Pháp luật và Tư pháp cũng đã chủ trì thẩm tra các đề án sắp xếp, tinh gọn đơn vị hành chính cấp tỉnh, cấp xã với quy mô lớn trên cả nước.
Tại Kỳ họp thứ Chín, Quốc hội đã thông qua Nghị quyết số 202/2025/QH15 về việc sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh, Ủy ban Thường vụ Quốc hội thông qua 34 nghị quyết về sắp xếp các đơn vị hành chính cấp xã, đánh dấu một cột mốc lịch sử trong việc tổ chức lại không gian phát triển. Cả nước từ 63 tỉnh, thành phố đã được sắp xếp lại thành 34 tỉnh, thành phố; từ 10.035 xã, phường, thị trấn được tổ chức lại còn 3.321 xã, phường, đặc khu; kết thúc hoạt động của cấp huyện. Đây không phải là sự ghép nối cơ học mà là sự tính toán khoa học dựa trên các yếu tố địa chính trị, kinh tế, quốc phòng, an ninh và đặc thù văn hóa vùng miền, mở ra không gian phát triển mới cho đất nước.
Đổi mới tư duy lập pháp
Nghị quyết số 66-NQ/TW ngày 30/4/2025 của Bộ Chính trị về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật đã đặt ra những định hướng cơ bản cho cuộc cách mạng về đổi mới tư duy lập pháp, chuyển trọng tâm từ tư duy quản lý theo kiểu “không quản được thì cấm” sang tư duy kiến tạo phát triển, lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm.
Thực hiện những định hướng nêu trên, trong năm 2025, Ủy ban Pháp luật và Tư pháp đã tích cực, chủ động chuyển đổi tư duy trong quá trình thẩm tra, cho ý kiến về các dự án luật, pháp lệnh. Trong đó, tập trung quán triệt những nguyên tắc cơ bản theo chỉ đạo của đồng chí Tổng Bí thư và đồng chí Chủ tịch Quốc hội, bảo đảm hoạt động lập pháp được đổi mới theo hướng kiến tạo phát triển, dựa trên thực tiễn, bảo đảm ổn định và dự báo dài hạn, lấy chất lượng và hiệu quả thực thi làm thước đo.
Riêng trong lĩnh vực tư pháp, Ủy ban đã chủ trì thẩm tra để trình Quốc hội thông qua các đạo luật bảo đảm tổ chức và vận hành hệ thống các Tòa án nhân dân, Viện kiểm sát nhân dân theo mô hình 3 cấp. Điều này không chỉ giúp tinh gọn bộ máy mà còn nâng cao hiệu quả hoạt động của các cơ quan tư pháp, từ đó củng cố niềm tin của Nhân dân vào công lý.
Đặc biệt, Ủy ban đã chủ trì thẩm tra, trình Quốc hội thông qua Luật Tòa án chuyên biệt tại Trung tâm tài chính quốc tế. Đây là đạo luật khó, mang tính chuyên môn cao, lần đầu tiên ban hành, quy định về tổ chức, cơ chế hoạt động, trình tự, thủ tục tố tụng dành riêng cho Tòa án tại Trung tâm tài chính quốc tế như có sự tham gia của thẩm phán nước ngoài, được áp dụng các nguyên tắc thông luật (common law), án lệ, tập quán và thông lệ quốc tế, nhằm tạo lập một cơ chế giải quyết tranh chấp thương mại, đầu tư có tính cạnh tranh quốc tế, tăng niềm tin của các nhà đầu tư, góp phần thúc đẩy việc xây dựng thành công Trung tâm tài chính quốc tế tại Việt Nam.
Việc đổi mới tư duy lập pháp còn được thể hiện đậm nét qua việc Ủy ban chủ trì thẩm tra và trình Quốc hội thông qua Nghị quyết số 206/2025/QH15 về cơ chế đặc biệt xử lý khó khăn, vướng mắc do quy định của pháp luật. Đây là một văn bản có tính đột phá, cho phép xử lý nhanh các quy định mâu thuẫn, chồng chéo hoặc không còn phù hợp với thực tiễn.
Nhờ cơ chế này, trong năm 2025, Việt Nam đã cơ bản hoàn thành việc tháo gỡ 98,3% các điểm nghẽn pháp lý, tạo đà cho tăng trưởng kinh tế đạt mục tiêu trên 8% trong năm 2025.
Nâng cao tính khoa học
Trên cơ sở tổng kết hoạt động lập pháp trong các nhiệm kỳ vừa qua và thể chế hóa Kết luận số 119-KL/TW ngày 20/1/2025 của Bộ Chính trị về định hướng đổi mới, hoàn thiện quy trình xây dựng pháp luật, Ủy ban Pháp luật và Tư pháp đã chủ trì thẩm tra, trình Quốc hội thông qua Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật (sửa đổi). Luật đã đánh dấu một bước tiến quan trọng trong việc nâng cao tính chuyên nghiệp, khoa học, kịp thời, khả thi, hiệu quả của quy trình lập pháp.
Theo đó, quy trình được thiết kế chặt chẽ, logic, rõ trách nhiệm của các cơ quan có liên quan ngay từ khâu đề xuất chính sách, yêu cầu làm rõ vấn đề cần điều chỉnh, mục tiêu chính sách, các phương án lựa chọn và tác động của từng phương án, bảo đảm mỗi quy định của dự thảo đều có cơ sở khoa học, thực tiễn và được lý giải rõ ràng, qua đó nâng cao chất lượng và độ ổn định của hệ thống pháp luật.
Bên cạnh hoạt động lập pháp, hoạt động giám sát của Ủy ban cũng được đổi mới, nâng cao chất lượng trên cơ sở các thông tin thực tiễn, các luận cứ, luận chứng được tập hợp, tổng hợp qua các đợt khảo sát thực tế trực tiếp tại các địa phương. Ủy ban đã chú trọng ứng dụng các lĩnh vực khoa học liên ngành như kinh tế học pháp luật, xã hội học pháp luật để đánh giá cụ thể các báo cáo, nhất là các báo cáo trong lĩnh vực tư pháp, báo cáo giám sát văn bản quy phạm pháp luật để từ đó có các kiến nghị xác đáng.
Tương tự, trong việc tham mưu công tác sắp xếp đơn vị hành chính, Ủy ban đã phối hợp chặt chẽ với các cơ quan hữu quan để thẩm tra kỹ lưỡng từng phương án nhằm bảo đảm không chỉ sắp xếp tinh gọn đầu mối, tạo ra không gian phát triển mới mà còn bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa, lịch sử, thu hút nguồn lực đầu tư đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh và nâng cao đời sống vật chất, tinh thần của Nhân dân trên địa bàn.
Tăng cường tính chuyên nghiệp và đổi mới, sáng tạo
Để nâng cao chất lượng của hoạt động lập pháp, Ủy ban Pháp luật và Tư pháp chủ trì tham mưu, giúp Ủy ban Thường vụ Quốc hội tổ chức Diễn đàn xây dựng pháp luật lần thứ nhất với chủ đề “Hoàn thiện thể chế, pháp luật đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới”. Đây là cách làm sáng tạo, mở ra diễn đàn chính sách thu hút sự tham gia của đông đảo chuyên gia, nhà khoa học và đại diện cộng đồng doanh nghiệp, trở thành một kênh đối thoại trực tiếp để nâng cao tính khoa học, chuyên nghiệp trong hoạt động lập pháp.
Trong bối cảnh khối lượng công việc tăng đột biến, trong năm 2025, Ủy ban Pháp luật và Tư pháp đã đẩy mạnh công tác chuyển đổi số để xử lý công việc nhanh và hiệu quả hơn. Sự chuyển đổi này không chỉ dừng lại ở việc thay thế văn bản giấy bằng văn bản điện tử mà là một sự thay đổi toàn diện về phương thức vận hành bộ máy.
Phong trào "Bình dân học vụ số - Quốc hội số" trong Thường trực Ủy ban và vụ chuyên môn giúp việc đã được triển khai sâu, rộng để không chỉ phổ cập kiến thức số mà còn nâng cao năng lực ứng dụng công nghệ số, trí tuệ nhân tạo (AI) cho toàn thể cán bộ, công chức.
Kết quả là cho đến nay, nhiều nội dung công việc của Ủy ban đã được xử lý hoàn toàn trên môi trường số, nhiều đại biểu thành viên Ủy ban và công chức giúp việc sử dụng thành thục AI hỗ trợ xử lý các nhiệm vụ chuyên môn, giúp đẩy nhanh tiến độ công việc, góp phần đáp ứng yêu cầu về tính kịp thời và nâng cao chất lượng hoạt động của Ủy ban, Vụ chuyên môn.
Bên cạnh đó, để kịp thời thể chế hóa Nghị quyết số 66-NQ/TW của Bộ Chính trị, Ủy ban đã thẩm tra, tham mưu Quốc hội ban hành Nghị quyết số 197/2025/QH15 về một số cơ chế, chính sách đặc biệt tạo đột phá trong xây dựng và tổ chức thi hành pháp luật, Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành Nghị quyết số 95/2025/UBTVQH15 quy định về danh mục nhiệm vụ và định mức khoán chi cho công tác xây dựng pháp luật. Đây là một bước tiến quan trọng trong việc tăng cường cơ chế, chính sách cho hoạt động xây dựng và thi hành pháp luật, giúp các cơ quan chủ động về nguồn lực và nâng cao trách nhiệm trong từng khâu công việc, tạo động lực mạnh mẽ cho đội ngũ chuyên gia xây dựng pháp luật yên tâm công tác, tâm huyết với nghề.
Tận tâm và tận lực với công việc
Năm 2025 ghi nhận một khối lượng công việc khổng lồ, chưa từng có trong lịch sử hoạt động của Ủy ban Pháp luật và Tư pháp. Ngoài các nhiệm vụ thường xuyên, Ủy ban đã được giao các trọng trách đặc biệt quan trọng, cấp bách về nghiên cứu, tham mưu sửa đổi Hiến pháp, sắp xếp tổ chức bộ máy, đặc biệt là sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh, cấp xã, các cơ quan tư pháp, hoàn thiện pháp luật về hình sự, tố tụng, bổ trợ tư pháp nhằm khắc phục các bất cập, vướng mắc...
Trong tổng số 89 luật, 45 nghị quyết quy phạm pháp luật được Quốc hội thông qua trong năm 2025 có khoảng 1/3 dự án là do Ủy ban Pháp luật và Tư pháp chủ trì thẩm tra, chưa kể các pháp lệnh, nghị quyết của Ủy ban Thường vụ Quốc hội.
Đồng thời, tất cả các văn bản còn lại do các cơ quan khác của Quốc hội chủ trì đều có sự tham gia thẩm tra, tiếp thu chỉnh lý của Ủy ban để bảo đảm tính hợp hiến, hợp pháp và tính thống nhất của hệ thống pháp luật.
Khối lượng công việc đó đòi hỏi sự nỗ lực, cố gắng không chỉ thường xuyên làm việc ở cường độ cao mà cả sự thận trọng, kỹ lưỡng trong từng quy định. Sự tận tâm cống hiến của các thành viên Ủy ban và đội ngũ chuyên viên giúp việc được thể hiện qua tinh thần làm việc không quản ngày đêm để đáp ứng tiến độ khẩn trương của các kỳ họp Quốc hội. Việc Quốc hội thông qua Nghị quyết sửa đổi, bổ sung một số điều của Hiến pháp sớm hơn 2 tuần so với dự kiến với sự đồng thuận tuyệt đối của 100% đại biểu có mặt là minh chứng rõ nhất cho sự chuẩn bị công phu, trách nhiệm và tận tâm của Ủy ban.
Tiếp tục đổi mới, nâng cao chất lượng lập pháp, cải cách tư pháp và hoàn thiện thể chế phục vụ phát triển đất nước bền vững
Năm 2026 là năm đầu triển khai Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng, năm đầu nhiệm kỳ Quốc hội khóa XVI (2026 - 2031), cũng là năm đánh dấu mốc son 80 năm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp đồng hành cùng Quốc hội Việt Nam (4/3/1946 - 4/3/2026), hoạt động của Ủy ban sẽ tập trung kịp thời thể chế hóa các văn kiện của Đại hội Đảng lần thứ XIV, các nghị quyết, chỉ đạo của Trung ương, Bộ Chính trị, Ban Bí thư; tiếp tục đổi mới, nâng cao chất lượng, hiệu quả hoạt động, tập trung xây dựng đồng bộ thể chế phát triển, trọng tâm là hệ thống pháp luật, cơ chế, chính sách để tạo nền tảng vững chắc đáp ứng yêu cầu phát triển nhanh, bền vững đất nước trong kỷ nguyên mới, trong đó chú trọng các định hướng cơ bản sau đây:
Trước hết, tập trung tham mưu đẩy mạnh công tác lập pháp của Quốc hội. Trên cơ sở quán triệt, thực hiện nghiêm chỉ đạo của Tổng Bí thư Tô Lâm về tiếp tục đổi mới tư duy lập pháp theo hướng kiến tạo và dẫn dắt phát triển, Ủy ban cần khẩn trương hoàn thiện, tham mưu Đảng ủy Quốc hội trình Bộ Chính trị về Đề án định hướng lập pháp nhiệm kỳ Quốc hội XVI, bảo đảm hoạt động lập pháp được triển khai một cách chủ động, kịp thời thể chế hóa chủ trương, đường lối của Đảng. Tiếp tục đẩy mạnh công tác thẩm tra, tiếp thu, chỉnh lý các dự án luật theo hướng khoa học, dân chủ, bảo đảm cơ sở pháp lý đồng bộ cho hoạt động của bộ máy nhà nước theo mô hình chính quyền 3 cấp; thể chế hóa chủ trương cải cách tư pháp nhằm xây dựng nền tư pháp chuyên nghiệp, liêm chính, phụng sự Nhân dân; bảo đảm tính hợp hiến, hợp pháp, tính thống nhất của hệ thống pháp luật.
Tăng cường hoạt động giám sát theo hướng đi vào chiều sâu, tập trung vào những vấn đề lớn, bức xúc, gắn với nguyện vọng của cử tri, Nhân dân, qua đó nâng cao kỷ cương, hiệu lực, hiệu quả hoạt động của bộ máy nhà nước. Tiếp tục đẩy mạnh công tác giám sát văn bản quy phạm pháp luật, giám sát chuyên đề và hoạt động giải trình, theo dõi việc thực thi pháp luật, đặc biệt là trong lĩnh vực phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực, cải cách tư pháp.
Khẩn trương kiện toàn tổ chức, nhân sự của Ủy ban nhiệm kỳ mới và Vụ chuyên môn, hoàn thiện quy chế làm việc phù hợp với yêu cầu của giai đoạn mới. Tiếp tục đẩy mạnh chuyển đổi số toàn diện trong hoạt động nhằm nâng cao chất lượng, hiệu quả xử lý công việc, tiên phong trong việc hiện đại hóa quy trình lập pháp và giám sát, hướng tới Quốc hội số, Ủy ban số, đáp ứng yêu cầu quản trị quốc gia trong thời đại số.
Phát huy truyền thống 80 năm xây dựng và phát triển, Ủy ban Pháp luật và Tư pháp tin tưởng sẽ tiếp tục hoàn thành tốt các nhiệm vụ được Đảng, Nhà nước và Nhân dân giao phó, góp phần tích cực vào sự nghiệp xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam vững mạnh, đưa đất nước phát triển nhanh, bền vững trong kỷ nguyên mới.
