Tương lai của NATO nhìn từ Chicago

NATO có lý do để nâng cốc chúc mừng trong dịp sinh nhật lần thứ 63, khi giai đoạn một của chương trình hệ thống phòng thủ tên lửa đạn đạo liên châu Âu đã được khởi động. Bên cạnh đó, hiện có ít nhất 4 quốc gia xếp hàng để xin gia nhập tổ chức này. Dù vậy, những thành tựu này không thể lấp đầy những vấn đề nảy sinh trong nội bộ liên minh suốt thời gian qua. Giờ đây, NATO không còn là một liên minh thống nhất. Trong cuộc khủng hoảng tại Libya, một số nước thành viên của khối đã đáp ứng không nhiệt tình trước lời kêu gọi cùng gánh vác trách nhiệm và hợp sức chiến đấu. Cũng như hai lần trước ở Kosovo và Afghanistan, không một cuộc chiến nào trong ba cuộc chiến này liên quan đến những lý do dẫn tới việc thành lập NATO. Và cũng không một cuộc chiến nào được tiến hành bởi một liên minh thống nhất. Sự lúng túng trong việc xử lý các hồ sơ Libya cũng như Afghanistan lại gợi nhớ đến câu hỏi còn nguyên tính thời sự: tại sao NATO vẫn tồn tại?

Trong giai đoạn Chiến tranh lạnh, vai trò của NATO rất rõ ràng: giữ Nga ở bên ngoài, Mỹ ở bên trong và Đức ở phía dưới. Năm 1991, với sự sụp đổ của Liên Xô và kết thúc Chiến tranh lạnh, các đồng minh quân sự ở hai bên bờ Đại Tây Dương thoáng rùng mình về số phận của NATO. Tương tự, hai mươi năm sau ngày khối Warsaw tan rã, NATO một lần nữa đang phải đối mặt với một tương lai không chắc chắn. Đặc biệt, hai diễn biến gần đây càng gây áp lực mạnh hơn đối với tương lai của tổ chức này. Thứ nhất, việc Mỹ chuyển trọng tâm chiến lược sang châu Á cũng có nghĩa là Mỹ phải giảm bớt sự can dự trực tiếp ở châu Âu thông qua NATO. Thứ hai, Mỹ đang đợi NATO chia sẻ gánh nặng ở mức cao nhất trong khi phần lớn các thành viên châu Âu của NATO đã bước vào giai đoạn cắt giảm ngân sách từ trước khi nổ ra cuộc khủng hoảng tài chính-nợ công hiện nay.

Chính sách thắt chặt tài chính cộng với quan điểm cho rằng hiện châu Âu không phải đối mặt với mối đe dọa an ninh hiện hữu nào sẽ dẫn đến việc cắt giảm ngân sách quốc phòng, hiện đã ở mức rất tiết kiệm. Vào thời điểm Chiến tranh lạnh kết thúc, các thành viên châu Âu đóng góp 34% chi tiêu quốc phòng của NATO, nhưng hiện con số này đã tụt xuống chỉ còn 21%, khiến tổng chi tiêu quân sự của châu Âu xếp sau châu Á, lần đầu tiên trong lịch sử đương đại.

Sự thiếu hụt nguồn lực trong kỷ nguyên cắt giảm chi tiêu như hiện nay quả là đáng lo ngại vì NATO vẫn có vai trò quan trọng. Châu Âu đang yên bình, song vẫn còn những vấn đề cần giải quyết tại vùng Balkan, khu vực Bắc Phi ở ngay sát sườn cũng đầy bất ổn, bên cạnh đó là những mối đe dọa phi truyền thống như khủng bố, vấn đề phổ biến vũ khí giết người hàng loạt và chiến tranh mạng.

Dù thấu hiểu sức mạnh quân sự vẫn cần phải duy trì trong bối cảnh địa chính trị của thế kỷ XXI, song có lẽ NATO phải hài lòng với việc thực thi ít nhiệm vụ hơn do nguồn lực được phân bổ ít hơn.

Giấc mơ về một liên minh “NATO toàn cầu”, có thể kết nạp thành viên trên toàn thế giới và can thiệp bất cứ nơi nào, đã nở rộ từ vài năm trước đây nhưng nay đã tàn lụi. Sau chiến dịch tại Afghanstan, liên minh này đã phải quay trở lại cội nguồn mang tính khu vực của mình. Tương lai của NATO sẽ hoàn toàn phụ thuộc vào mức độ tập trung nguồn lực của các quốc gia thành viên, nếu không sẽ trở nên mờ nhạt.   

NATO đang trong tình thế khó khăn, phải đối mặt với chính vị thế nhiều nghịch lý của mình. Ngay cả khi Hội nghị thượng đỉnh ở Chicago đã tái khẳng định củng cố quan hệ đối tác xuyên Đại Tây Dương, song việc sẻ chia lợi ích, chia sẻ nguy cơ và chia sẻ trách nhiệm trong một tổ chức có sự chênh lệch lớn về tiềm lực kinh tế, quân sự trên thực tế là rất khó. Có thể nói, tương lai cho liên minh này nằm ở thái độ của Mỹ và chiến lược phòng thủ thông minh mà Tổng Thư ký NATO Anders Fogh Rasmussen đề xuất để ứng biến với sự cắt giảm ngân sách quốc phòng tại châu Âu. Ngoài ra, số phận và sự an toàn của NATO còn phụ thuộc không ít vào cả sự tiến triển của Nga trong thập kỷ tới.