Từ Venezuela đến Greenland: Nước cờ trong cuộc cạnh tranh Mỹ - Trung

Chỉ trong thời gian ngắn, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã liên tiếp đưa ra những quyết định gây chú ý mạnh mẽ trên bàn cờ địa chính trị quốc tế: can thiệp trực tiếp vào Venezuela, phát tín hiệu về khả năng sáp nhập Greenland và áp mức thuế 25% đối với bất kỳ quốc gia nào tiếp tục giao thương với Iran.

Thoạt nhìn, các động thái này dường như rời rạc, trải dài từ Tây Bán cầu, Bắc Cực cho tới Trung Đông. Tuy nhiên, theo nhiều nhà phân tích, “sợi chỉ đỏ” xuyên suốt các quyết sách ấy chính là cạnh tranh chiến lược Mỹ - Trung, đặc biệt xoay quanh quyền tiếp cận năng lượng và khoáng sản chiến lược - những yếu tố được coi là nền tảng của sức mạnh quốc gia trong thế kỷ 21.

Từ Venezuela: năng lượng, ảnh hưởng và không gian chiến lược

Việc Washington hậu thuẫn quá trình thay đổi quyền lực tại Venezuela, đi kèm với khả năng tái cấu trúc ngành dầu mỏ nước này mang ý nghĩa vượt ra ngoài phạm vi chính trị nội bộ của một quốc gia Nam Mỹ. Venezuela sở hữu trữ lượng dầu mỏ lớn nhất thế giới và trong nhiều năm qua là một trong những đối tác năng lượng quan trọng của Trung Quốc.

Theo các chuyên gia, nếu Mỹ kiểm soát được dòng chảy dầu mỏ Venezuela, Washington không chỉ bảo đảm thêm nguồn cung năng lượng giá rẻ cho chính mình mà còn gián tiếp hạn chế khả năng tiếp cận của Bắc Kinh đối với một nguồn cung chiến lược. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh Trung Quốc đang giữ vị thế gần như độc quyền trong lĩnh vực đất hiếm - khoáng sản thiết yếu cho các ngành công nghiệp mũi nhọn như xe điện, quốc phòng và công nghệ cao, vốn đòi hỏi quá trình chế biến tiêu tốn rất nhiều năng lượng.

Ông Dan Alamariu, chiến lược gia địa chính trị trưởng của Alpine Macro nhận định: Mỹ không muốn Trung Quốc hay Nga có chỗ đứng chiến lược tại Venezuela. Động thái tại quốc gia Nam Mỹ này phản ánh mong muốn lâu dài của Washington trong việc loại bỏ ảnh hưởng của các “cường quốc ngoài khu vực” khỏi Tây Bán cầu, đồng thời bảo vệ không gian ảnh hưởng truyền thống của mình.

Greenland: khoáng sản chiến lược và cuộc đua Bắc Cực

Nếu Venezuela đại diện cho mặt trận năng lượng thì Greenland lại nổi lên như một điểm nóng mới về khoáng sản chiến lược và tuyến hàng hải tương lai. Hiện tượng ấm lên toàn cầu khiến băng ở Bắc Cực tan nhanh, mở ra khả năng khai thác các mỏ khoáng sản vốn trước đây gần như bất khả thi, đồng thời hình thành các tuyến thương mại mới nối châu Á - châu Âu - Bắc Mỹ, được gọi là “Con đường Tơ lụa vùng Cực”.

Greenland, vùng lãnh thổ tự trị thuộc Đan Mạch, vì thế ngày càng thu hút sự quan tâm của các cường quốc, trong đó có Trung Quốc và Nga. Bắc Kinh coi đây là một mắt xích tiềm năng trong chiến lược tiếp cận khoáng sản và mở rộng ảnh hưởng kinh tế ở Bắc Cực, còn Moscow xem khu vực này là phần không thể tách rời của an ninh chiến lược phía Bắc.

Trong bối cảnh đó, việc Tổng thống Donald Trump công khai đề cập khả năng sáp nhập Greenland, dù bị nhiều đồng minh châu Âu phản đối, được giới phân tích xem là tín hiệu cho thấy Washington không muốn để các đối thủ chiến lược giành lợi thế tại khu vực này. Theo ông Guy Kioni, Giám đốc điều hành hãng tư vấn Missang, Greenland có ý nghĩa đặc biệt với Mỹ không chỉ vì vị trí địa lý gần kề mà còn bởi tiềm năng khoáng sản và nguồn năng lượng tái tạo dồi dào, yếu tố có thể giúp Mỹ giảm phụ thuộc vào chuỗi cung ứng do Trung Quốc kiểm soát.

Iran: mắt xích Trung Đông trong cạnh tranh toàn cầu

Ở một mặt trận khác, chính sách cứng rắn của Mỹ với Iran tiếp tục được đẩy lên mức cao mới khi Washington áp thuế nặng đối với bất kỳ quốc gia nào tiếp tục giao thương với Tehran. Iran là một trong những nhà xuất khẩu dầu quan trọng sang Trung Quốc, trong bối cảnh Bắc Kinh nhập khẩu tỷ trọng lớn năng lượng từ khu vực Vịnh Ba Tư.

Theo ông Alamariu, lập trường của Mỹ đối với Iran không chỉ xuất phát từ các vấn đề truyền thống như chương trình hạt nhân, tên lửa, vai trò của Tehran trong khu vực hay mối quan hệ thù địch kéo dài với Washington. Việc Iran ngày càng xích lại gần Nga và Trung Quốc về mặt địa chính trị càng khiến nước này trở thành mục tiêu trong chiến lược kiềm chế các đối thủ của Mỹ.

Việc siết chặt Iran, vì thế, theo các chuyên gia không chỉ nhằm làm suy yếu một đối thủ khu vực mà còn có tác động lan tỏa tới Trung Quốc, bằng cách hạn chế thêm một nguồn cung năng lượng quan trọng của nền kinh tế lớn thứ hai thế giới.

Khoáng sản chiến lược: trọng tâm của cạnh tranh thế kỷ XXI

Điểm giao thoa giữa các động thái tại Venezuela, Greenland và Iran nằm ở câu chuyện khoáng sản chiến lược và chuỗi cung ứng toàn cầu. Hiện nay, Trung Quốc kiểm soát khoảng 60% sản lượng khai thác đất hiếm toàn cầu và hơn 90% công suất chế biến, tạo ra lợi thế đáng kể trong các cuộc đàm phán kinh tế - thương mại.

Theo nhiều chuyên gia, Washington ngày càng nhận thức rõ rằng việc chỉ tập trung vào khai thác là chưa đủ. Điều quan trọng hơn là xây dựng năng lực chế biến - khâu then chốt mang lại giá trị gia tăng cao nhất. Muốn làm được điều đó, Mỹ cần nguồn năng lượng rẻ, ổn định và đa dạng, cũng như quyền tiếp cận các mỏ khoáng sản chiến lược.

Trong bối cảnh này, việc Mỹ thúc đẩy các khuôn khổ hợp tác khoáng sản với Cộng hòa Dân chủ Congo, Australia, Malaysia và khả năng mở rộng sang Greenland cho thấy Washington đang từng bước xây dựng một mạng lưới đối tác nhằm giảm sự phụ thuộc vào Trung Quốc.

Rủi ro đối với quan hệ đồng minh

Tuy nhiên, các nước cờ mạnh tay của Mỹ cũng làm dấy lên những lo ngại trong hàng ngũ đồng minh. Việc đề cập tới khả năng sáp nhập Greenland - một vùng lãnh thổ liên quan trực tiếp tới Đan Mạch, thành viên Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) - đặt ra câu hỏi về giới hạn của chiến lược “Nước Mỹ trên hết” trong bối cảnh liên minh.

Theo ông Alamariu, nếu Washington sử dụng biện pháp cưỡng ép đối với một đồng minh, điều đó có thể làm xói mòn niềm tin của các đối tác khác, không chỉ ở châu Âu mà cả ở châu Á. Trong dài hạn, cái giá phải trả về uy tín và sự gắn kết liên minh có thể lớn hơn những lợi ích chiến lược trước mắt.

Một thế giới lưỡng cực đang định hình

Từ góc nhìn tổng thể, các động thái của Tổng thống Donald Trump phản ánh rõ nét xu hướng cạnh tranh chiến lược ngày càng gay gắt giữa Mỹ và Trung Quốc - yếu tố đang định hình lại trật tự địa chính trị và địa kinh tế toàn cầu. Theo ông Alamariu, thế giới đang bước vào giai đoạn lưỡng cực mới, trong đó hai cường quốc tìm cách mở rộng ảnh hưởng, bảo vệ chuỗi cung ứng và hạn chế không gian chiến lược của đối phương.

Tuy vậy, cạnh tranh không đồng nghĩa với đối đầu trực diện. Nhiều nhà phân tích cho rằng Washington vẫn để ngỏ khả năng đối thoại và giảm căng thẳng với Bắc Kinh, thông qua các kênh ngoại giao và những cuộc gặp cấp cao. Vấn đề nằm ở chỗ, các biện pháp như áp thuế đối với đối tác của Iran có thể buộc Trung Quốc phải đưa ra những lựa chọn khó khăn giữa lợi ích kinh tế và quan hệ chiến lược, từ đó làm phức tạp thêm triển vọng thỏa hiệp.

Nhìn từ Venezuela, Greenland tới Iran, có thể thấy các nước cờ địa chính trị của Tổng thống Trump không chỉ nhằm giải quyết những vấn đề riêng lẻ, mà là một phần của chiến lược rộng lớn hơn nhằm tái định vị vai trò của Mỹ trong cuộc cạnh tranh toàn cầu với Trung Quốc. Trọng tâm của chiến lược này xoay quanh năng lượng, khoáng sản chiến lược và quyền kiểm soát chuỗi cung ứng - những yếu tố được coi là nền tảng của sức mạnh quốc gia trong kỷ nguyên mới.

Tuy nhiên, hiệu quả lâu dài của các chính sách ấy vẫn là câu hỏi mở. Trong khi Mỹ tìm cách củng cố vị thế và giảm phụ thuộc vào đối thủ, những hệ lụy đối với quan hệ đồng minh, ổn định khu vực và trật tự quốc tế sẽ tiếp tục là phép thử lớn đối với chiến lược địa chính trị của Washington trong những năm tới.