Từ truyền thông pháp luật đến bảo đảm quyền tiếp cận công lý
Trợ giúp pháp lý (TGPL) là một trong những chính sách xã hội quan trọng, thể hiện rõ tính nhân văn của nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, đồng thời là công cụ trực tiếp bảo đảm quyền tiếp cận công lý của người nghèo, người yếu thế, đồng bào dân tộc thiểu số và người dân sinh sống tại khu vực nông thôn, vùng có điều kiện kinh tế - xã hội khó khăn.
Trụ cột bảo đảm công bằng xã hội ở cơ sở
Trong giai đoạn 2021 - 2025, nội dung TGPL được lồng ghép triển khai trong các Chương trình mục tiêu quốc gia đã góp phần đưa pháp luật đến gần hơn với người dân, song, cũng đặt ra nhiều vấn đề cần nhìn nhận thẳng thắn để chuẩn bị cho giai đoạn phát triển mới.
Theo đánh giá của Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và TGPL, TGPL không chỉ là hoạt động hỗ trợ pháp luật đơn thuần, mà còn là một chính sách xã hội có tác động trực tiếp đến việc bảo đảm quyền con người, quyền công dân, nhất là quyền tiếp cận công lý. Thực tiễn triển khai trong các Chương trình mục tiêu quốc gia cho thấy, khi TGPL được tổ chức hiệu quả, người dân không chỉ được bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, mà còn nâng cao nhận thức pháp luật, giảm thiểu tranh chấp, khiếu kiện kéo dài, qua đó, góp phần giữ vững ổn định xã hội ngay từ cơ sở.
Bà Tô Thị Thu Hà, Phó Cục trưởng Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và TGPL (Bộ Tư pháp) cho rằng, giai đoạn 2021 - 2025 là giai đoạn đặc biệt quan trọng khi TGPL được triển khai đồng bộ từ Trung ương đến địa phương trong khuôn khổ các Chương trình mục tiêu quốc gia. Đây là tiền đề quan trọng để đánh giá mức độ "thẩm thấu" của chính sách TGPL vào đời sống xã hội, nhất là tại khu vực nông thôn, vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.
Báo cáo giám sát cho thấy, trong 5 năm qua, hệ thống văn bản chỉ đạo, điều hành và hướng dẫn thực hiện TGPL trong các Chương trình mục tiêu quốc gia từng bước được hoàn thiện. Hoạt động TGPL được triển khai với nhiều hình thức như tư vấn pháp luật, tham gia tố tụng, truyền thông về TGPL, trong đó trọng tâm hướng về cơ sở và các nhóm đối tượng yếu thế.
Từ thực tiễn địa phương, ông Lê Anh Tuấn, Phó Giám đốc Sở Tư pháp tỉnh Bắc Ninh đánh giá, việc triển khai TGPL trong giai đoạn vừa qua đã bám sát mục tiêu của Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, tập trung vào nhóm đối tượng yếu thế, góp phần bảo đảm công bằng xã hội và ổn định an ninh, trật tự tại địa phương. Đặc biệt, trong bối cảnh triển khai mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, hoạt động TGPL vẫn được duy trì ổn định, không bị gián đoạn.
Tuy nhiên, hiệu quả triển khai TGPL giữa các địa phương còn chưa đồng đều. Một số nơi đã chủ động lồng ghép nội dung TGPL vào các tiêu chí xây dựng nông thôn mới, coi đây là một yếu tố bảo đảm "nông thôn mới bền vững", trong khi ở một số địa bàn khác, việc lồng ghép này vẫn còn hình thức, thiếu chiều sâu.
Những "điểm nghẽn" cần tháo gỡ
Phân tích các hạn chế, bà Lê Thị Thúy, Giám đốc Trung tâm Thông tin pháp luật và hỗ trợ, TGPL (Cục PBGDPL và TGPL) cho rằng, một trong những "điểm nghẽn" lớn hiện nay là nguồn lực dành cho TGPL ở cơ sở còn hạn chế, trong khi nhu cầu của người dân ngày càng đa dạng và phức tạp. Bên cạnh đó, chất lượng đội ngũ người thực hiện TGPL chưa đồng đều; kỹ năng truyền thông, tiếp cận cộng đồng, đặc biệt là với đồng bào dân tộc thiểu số, vẫn cần tiếp tục được nâng cao.
Một vấn đề khác được nhiều đại biểu và chuyên gia chỉ ra là việc ứng dụng công nghệ thông tin trong hoạt động TGPL còn chậm, chưa theo kịp yêu cầu thực tiễn. Trong bối cảnh chuyển đổi số mạnh mẽ, nếu TGPL không tận dụng tốt các nền tảng số để cung cấp thông tin, tư vấn pháp luật và kết nối người dân với dịch vụ TGPL, thì rất khó mở rộng độ bao phủ và nâng cao hiệu quả chính sách.
Nhiều ý kiến từ cơ sở nhấn mạnh rằng, TGPL chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi người dân "biết - hiểu - tin - tìm đến". Do đó, bên cạnh việc nâng cao chất lượng dịch vụ TGPL, cần đẩy mạnh truyền thông về TGPL bằng các hình thức phù hợp với từng nhóm đối tượng, từng địa bàn.
Việc tăng cường truyền thông bằng tiếng dân tộc, xây dựng các phóng sự, chuyên mục pháp luật gắn với những lĩnh vực thường phát sinh vướng mắc như đất đai, hôn nhân và gia đình, chính sách xã hội… được xem là giải pháp quan trọng để người dân dễ tiếp cận và chủ động sử dụng quyền được TGPL.
Từ góc độ chính sách, các chuyên gia cho rằng, TGPL trong các Chương trình mục tiêu quốc gia cần được nhìn nhận không chỉ là "nhiệm vụ hỗ trợ", mà là một cấu phần thiết yếu trong chiến lược phát triển bền vững, gắn chặt với mục tiêu giảm nghèo đa chiều, bảo đảm an sinh xã hội và xây dựng nhà nước pháp quyền ở cơ sở.
Giai đoạn 2026 - 2030 đặt ra yêu cầu cao hơn đối với công tác TGPL, cả về chất lượng, phạm vi và phương thức tổ chức thực hiện. Trên cơ sở tổng kết, giám sát giai đoạn 2021 - 2025, các giải pháp được đề xuất tập trung vào việc hoàn thiện thể chế, tăng cường nguồn lực, nâng cao chất lượng đội ngũ trợ giúp viên pháp lý, đồng thời đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và chuyển đổi số trong hoạt động TGPL.
