Từ phụ phẩm nông nghiệp đến tài nguyên cải tạo đất an toàn

Tại Tọa đàm “Kiểm soát ô nhiễm môi trường đất - Thực trạng và giải pháp” do Báo Đại biểu Nhân dân tổ chức, TS Nguyễn Đăng Nghĩa, nguyên Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu đất, phân bón và môi trường phía Nam cho rằng, vấn đề cốt lõi hiện nay không nằm ở thiếu quy định pháp luật, mà ở khâu giám sát, thực thi và chuyển hóa chất thải thành vật liệu cải tạo đất an toàn.

Theo TS Nguyễn Đăng Nghĩa, đối với chất thải đô thị, đặc biệt là bùn thải từ kênh rạch, thời gian qua một số địa phương, trong đó có TP. Hồ Chí Minh đã triển khai các hoạt động nạo vét, xử lý.

Tuy nhiên, thực tế cho thấy, không ít đơn vị chỉ dừng lại ở việc xử lý vi sinh vật gây hại, kiểm tra độ pH, mùi, độ ẩm rồi đóng gói, gắn nhãn “đất sạch” đưa ra thị trường. Người dân tin tưởng sử dụng để trồng rau, cây ăn trái mà không nắm được bản chất, tiềm ẩn nguy cơ gây hậu quả nghiêm trọng hơn cho đất và sức khỏe.

Thực tế, hệ thống pháp luật liên quan đến đất đai, môi trường, trồng trọt đã tương đối đầy đủ. Điều quan trọng là phải tăng cường giám sát và chế tài ngay từ khâu quản lý nhà nước ở địa phương, đặc biệt là vai trò của các sở, ngành chuyên môn. Nếu không kiểm soát chặt, chất thải có thể được “hợp thức hóa” một cách hình thức, gây rủi ro lâu dài cho môi trường đất.

Đối với lĩnh vực nông nghiệp, ông Nghĩa cho biết, lượng mùn thải và phụ phẩm nông nghiệp ở Việt Nam còn rất lớn nhưng chưa được quản lý và khai thác hiệu quả.

Theo thống kê, mỗi năm nước ta phát sinh gần 15 triệu tấn phụ phẩm nông nghiệp, trong khi lại thiếu nghiêm trọng nguồn phân hữu cơ cho sản xuất. Và phần lớn cái gọi là “chất thải” trong nông nghiệp chính là tài nguyên nếu được xử lý, cải tạo đúng quy trình.

Tuy nhiên, quá trình chuyển hóa các kết quả nghiên cứu khoa học thành mô hình nông nghiệp tuần hoàn vẫn còn chậm. Nhiều đề tài đã có, nhưng dừng lại ở nghiên cứu, chưa đi vào thực tiễn sản xuất.

Trong khi đó, nếu phụ phẩm được tái chế đúng cách, không chỉ góp phần giảm ô nhiễm môi trường mà còn nâng cao chất lượng nông sản, thay vì chỉ dừng ở các khẩu hiệu về nông nghiệp xanh, nông nghiệp sạch.

TS Nguyễn Đăng Nghĩa cũng nhấn mạnh vai trò của các tổ chức xã hội - nghề nghiệp như Hội Nông nghiệp tuần hoàn, Hội Nông nghiệp hữu cơ trong việc hướng dẫn và kiểm soát việc sử dụng thuốc bảo vệ thực vật.

Đặc biệt, khi nông dân thiếu hướng dẫn cụ thể, họ thường lựa chọn giải pháp nhanh, phun thuốc theo thói quen, chưa chú trọng đầy đủ đến yếu tố an toàn môi trường. Đối với phụ phẩm nông nghiệp, nhiều nơi vẫn đốt bỏ, vừa vi phạm quy định về quản lý chất thải, vừa phát sinh khí thải gây ô nhiễm.

Từ thực tế đó, TS Nguyễn Đăng Nghĩa mong muốn Quốc hội, báo chí và dư luận xã hội tiếp tục vào cuộc mạnh mẽ hơn trong công tác giám sát và phản biện. Theo TS Nguyễn Đăng Nghĩa, tiếng nói của báo chí và áp lực từ dư luận có ý nghĩa rất lớn, nhất là trong bối cảnh vẫn còn những cơ quan quản lý e dè, chậm xử lý các tồn tại kéo dài.

Xây dựng hệ sinh thái kinh tế tuần hoàn gắn với đất không thể chỉ dựa vào công nghệ hay khẩu hiệu, mà phải bắt đầu từ quản lý nghiêm chất thải, minh bạch quy trình xử lý và biến phụ phẩm, bùn thải thành nguồn vật liệu cải tạo đất an toàn, phục vụ phát triển nông nghiệp bền vững.