Tư liệu, tài liệu lưu trữ về quan hệ Việt Nam - Hoa Kỳ: Giá trị nhân văn từ quá khứ đến tương lai

Hội thảo được tổ chức với sự phối hợp giữa Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội và Đại học Texas Tech; sự tham gia tích cực của Viện Hòa bình và Xung đột, Trung tâm Việt Nam và Lưu trữ Việt Nam Sam Johnson (thuộc Đại học Texas Tech).

Sự kiện góp phần kết nối học giả, chia sẻ nguồn tư liệu, mở rộng không gian đối thoại học thuật giữa Việt Nam và Hoa Kỳ, đồng thời khẳng định vai trò đặc biệt của tư liệu, tài liệu lưu trữ trong việc nhận diện sự thật lịch sử, thúc đẩy hòa giải, chữa lành những vết thương chiến tranh và hướng tới tương lai hợp tác nhân văn, bền vững.

Diễn đàn đối thoại học thuật rộng mở về tư liệu, tài liệu lưu trữ Việt Nam – Hoa Kỳ

Phát biểu khai mạc hội thảo, GS.TS Hoàng Anh Tuấn – Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội nhấn mạnh, quan hệ Việt Nam – Hoa Kỳ là một mối quan hệ đặc biệt. Đó là mối quan hệ đã đi qua những khúc quanh của lịch sử, nhưng cũng chính từ lịch sử ấy, chúng ta nhận ra sức mạnh của tri thức, đối thoại và khát vọng cùng nhau hướng tới tương lai.

Theo GS.TS Hoàng Anh Tuấn, hội thảo là diễn đàn để các học giả trao đổi về các nguồn tư liệu, phương pháp nghiên cứu, kinh nghiệm khai thác, bảo tồn và số hóa tư liệu, tài liệu lưu trữ liên quan đến quan hệ Việt Nam – Hoa Kỳ. Quan trọng hơn, đây còn là dịp để các nhà khoa học cùng suy nghĩ về giá trị nhân văn từ các nguồn tư liệu, tài liệu lưu trữ: giá trị của sự thật lịch sử, của ký ức đa chiều, của hòa giải, của trách nhiệm với những người đã khuất, với các thế hệ hôm nay và mai sau.

Hội thảo nhận được sự quan tâm sâu sắc của đông đảo học giả, nhà nghiên cứu và chuyên gia trong nước, quốc tế. Từ 60 bản tóm tắt ban đầu gửi tới Ban Tổ chức, hội thảo đã lựa chọn 30 tham luận tiêu biểu của 36 học giả, nhà nghiên cứu để trình bày và trao đổi chính thức.

Các tham luận đến từ nhiều cơ sở học thuật, nghiên cứu và lưu trữ của Việt Nam như Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội; Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh; Trường Đại học Fulbright Việt Nam; Viện Sử học thuộc Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam; Cục Lưu trữ Văn phòng Trung ương Đảng; Trung tâm Lưu trữ quốc gia III. Bên cạnh đó là sự tham gia của nhiều học giả đến từ Hoa Kỳ như Đại học Texas Tech, San Diego State University, Purdue University, University of California Berkeley, Columbia University, Texas A&M University, Hawaii Pacific University, University of Southern Mississippi, Texas Christian University, University of Wisconsin–Madison...

Sự đa dạng về cơ sở học thuật và chuyên ngành nghiên cứu đã làm cho hội thảo trở thành một không gian đối thoại rộng mở. Tại đó, tư liệu, tài liệu lưu trữ về quan hệ Việt Nam – Hoa Kỳ được tiếp cận từ nhiều chiều cạnh: lịch sử, ngoại giao, ký ức chiến tranh, hòa giải, nhân đạo, giáo dục và nhân văn số.

Hiệu trưởng Hoàng Anh Tuấn bày tỏ tin tưởng rằng, với tinh thần học thuật nghiêm túc, cởi mở và tôn trọng lẫn nhau, hội thảo là một không gian đối thoại có giá trị. Từ diễn đàn này, Ban Tổ chức kỳ vọng sẽ có thêm nhiều kết nối học thuật mới, nhiều ý tưởng hợp tác mới và nhiều dự án chung trong nghiên cứu, đào tạo, bảo quản, số hóa và phát huy giá trị tài liệu lưu trữ về quan hệ Việt Nam – Hoa Kỳ.

Tài liệu lưu trữ – công cụ kiến tạo hòa bình, chữa lành và thúc đẩy thấu cảm

Điểm chung nổi bật của các tham luận tại hội thảo là khẳng định tài liệu lưu trữ đã vượt ra khỏi giới hạn của minh chứng lịch sử đơn thuần để trở thành công cụ kiến tạo hòa bình, chữa lành vết thương và thúc đẩy sự thấu cảm.

Theo TS. Cam Anh Tuấn – Trưởng khoa Khoa Lưu trữ học và Quản trị văn phòng, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, các tham luận có thể được tổng quan thành ba nhóm chuyên đề mang tính biện chứng, phản ánh ba không gian thời gian của giá trị nhân văn: Quá khứ – nhận diện sự thật, tôn trọng ký ức đa chiều và bài học nhân sinh; Hiện tại – hòa giải và kiến tạo lòng tin; Tương lai – kỷ nguyên số, công nghệ và trách nhiệm toàn cầu.

Ở chiều cạnh quá khứ, giá trị nhân văn đầu tiên của tài liệu lưu trữ là bảo vệ tính toàn vẹn của sự thật lịch sử, cung cấp những góc nhìn đa chiều, vượt ra khỏi các định kiến chính trị cứng nhắc. Nhiều tham luận đã sử dụng tài liệu lưu trữ để bóc tách các tầng sâu của sự kiện, qua đó trả lại tiếng nói cho những chủ thể lịch sử đa dạng.

Các nghiên cứu về nguồn tài liệu liên quan đến quan hệ Việt Nam – Hoa Kỳ giai đoạn 1955–1975, tài liệu của chính quyền Việt Nam Cộng hòa, tài liệu tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia III, các kho lưu trữ của Đảng Cộng sản Ba Lan, cũng như các nguồn tài liệu gốc, hồi ký và văn kiện ngoại giao được công bố trên Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử đã cho thấy vai trò quan trọng của tư liệu lưu trữ trong việc mở rộng cách tiếp cận lịch sử. Từ đó, các nhà nghiên cứu góp phần làm rõ hơn những khía cạnh phức tạp của chiến tranh, ngoại giao, các nỗ lực tranh thủ sự ủng hộ quốc tế, cũng như những “cơ hội bị bỏ lỡ” trong quan hệ hai nước.

Nếu quá khứ là nơi lưu giữ những vết thương, thì trong hiện tại, tài liệu lưu trữ có thể trở thành một phương tiện chữa lành. Giá trị nhân văn lúc này được thể hiện qua các hành động thực tiễn như tìm kiếm người mất tích, giải quyết hậu quả bom mìn, trao chuyển tài liệu, kỷ vật và thúc đẩy bình thường hóa quan hệ trên nền tảng hợp tác.

Thông qua các nguồn tài liệu lưu trữ của Đảng, các tham luận đã hệ thống hóa chủ trương, chính sách đối ngoại của Đảng Cộng sản Việt Nam, từ những bức thư thể hiện khát vọng hòa bình của Chủ tịch Hồ Chí Minh gửi các đời Tổng thống Mỹ, đến tinh thần “gác lại quá khứ, hướng tới tương lai” tại Đại hội VII năm 1991 và thời khắc bình thường hóa quan hệ năm 1995, với thông điệp ưu tiên giải quyết các vấn đề nhân đạo.

Nhiều nghiên cứu cũng khái quát khối lượng lớn tài liệu và hình ảnh tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia III, minh chứng cho hành trình chuyển biến từ cựu thù trở thành Đối tác Chiến lược Toàn diện vào năm 2023. Đặc biệt, việc khai thác tài liệu lưu trữ đã trực tiếp góp phần giải quyết vấn đề POW/MIA, qua đó khơi thông và thúc đẩy quan hệ song phương.

Các tham luận cũng nhấn mạnh rằng những thực hành tìm kiếm, quy tập hài cốt, trao chuyển tài liệu và kỷ vật của người lính không chỉ là kết quả của các thỏa thuận ngoại giao, mà còn xuất phát từ trách nhiệm thiêng liêng đối với người đã khuất ở cả hai phía. Trong tiến trình ấy, kỷ vật và tài liệu lưu trữ trở thành những “sứ giả” của hòa bình, góp phần hàn gắn ký ức chiến tranh và thúc đẩy sự thấu cảm giữa các cộng đồng.

Nhân văn số và trách nhiệm toàn cầu trong khai thác tài liệu lưu trữ

Các nhà khoa học tại hội thảo nhấn mạnh, tương lai của việc khai thác tài liệu lưu trữ Việt Nam – Hoa Kỳ phụ thuộc vào sự hợp lực của các cơ quan quản lý và sự can thiệp mạnh mẽ của công nghệ kỹ thuật số. Giá trị nhân văn trong tương lai chính là sự minh bạch hóa thông tin, tăng cường hợp tác xuyên biên giới và ứng dụng trí tuệ nhân tạo để phục vụ các mục tiêu nhân đạo.

Dưới góc độ lưu trữ học hiện đại, khái niệm “Nhân văn số” được đặt ra như một hướng tiếp cận mới trong khai thác tài liệu. Nếu trước đây nhiều hồ sơ, tài liệu bị giới hạn trong mục đích quân sự, thì nay, thông qua số hóa, liên kết dữ liệu và phân tích thông tin, các nguồn tài liệu đó có thể góp phần phục dựng số phận con người, tái hiện ký ức và hỗ trợ tìm kiếm bộ đội Việt Nam mất tích.

Từ thực tiễn hợp tác quốc tế, các tham luận về Sáng kiến Xác minh Thông tin Người mất tích thời chiến tại Việt Nam cho thấy việc kết hợp 260.000 tài liệu thu giữ với phân tích dữ liệu không gian địa lý, dịch thuật và lịch sử truyền miệng đã tạo ra những hồ sơ nghiên cứu có sức nặng chứng cứ, hỗ trợ trực tiếp các gia đình Việt Nam trong hành trình tìm kiếm thân nhân.

Bên cạnh đó, việc sử dụng không ảnh lịch sử, đặc biệt là ảnh hàng không trinh sát của Mỹ, kết hợp với công cụ không gian địa lý hiện đại, đã mở ra khả năng xác định các khu vực chôn cất tập thể chưa được biết đến. Những dữ liệu từng được tạo ra trong chiến tranh, nhờ cách tiếp cận mới, có thể chuyển hóa thành nguồn thông tin nhân đạo quý giá.

Một số nghiên cứu cũng đề xuất chiến lược đa phương thức, kết hợp hệ thống máy bay không người lái, radar xuyên đất, từ kế, trí tuệ nhân tạo và hệ thống thông tin địa lý. Việc tích hợp trí tuệ nhân tạo giúp phân tích không gian, xác định ưu tiên tìm kiếm và phát hiện những bất thường rất nhỏ dưới lòng đất mà không cần xâm lấn. Cách tiếp cận này vừa bảo đảm tính khoa học, khách quan, vừa thể hiện sự tôn trọng sâu sắc đối với cảnh quan và người đã khuất.

Từ các trao đổi học thuật tại hội thảo, có thể thấy tư liệu, tài liệu lưu trữ về quan hệ Việt Nam – Hoa Kỳ không phải là những trang giấy vô tri nằm lại trong các phông lưu trữ, cũng không chỉ là minh chứng lịch sử của những biến cố chính trị. Đó là cội nguồn của sức mạnh mềm, là chất xúc tác quan trọng trong việc định hình quan hệ Việt Nam – Hoa Kỳ.

Hội thảo đã gửi đi một thông điệp rõ ràng: tài liệu lưu trữ là bảo chứng cho một hành trình nhân văn sâu sắc – hành trình biến đau thương thành động lực, biến đối đầu thành đối thoại. Việc đánh giá và phát huy giá trị của các tài liệu này không chỉ giúp giải mã quá khứ, mà còn góp phần rút ra những bài học về quản trị xung đột, hòa giải và xây dựng hòa bình cho tương lai.