Từ di sản lập hiến đến trách nhiệm phụng sự Nhân dân:Bài 2: Phân cấp, phân quyền phải bảo đảm điều kiện thực hiện, cơ chế kiểm soát phù hợp

Thẩm quyền được giao phải chuyển hóa thành năng lực hành động

Một hồ sơ đất đai cần được giải quyết đúng hạn; một tuyến đường dân sinh cần được đầu tư, nâng cấp; một chính sách hỗ trợ người có công, đối tượng bảo trợ xã hội cần đến đúng người, đúng thời điểm… đó là những công việc người dân trực tiếp cảm nhận và đánh giá hiệu quả hoạt động của chính quyền. Trong mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, khoảng cách hành chính được rút ngắn, nhưng khối lượng công việc và yêu cầu đối với chính quyền cơ sở cũng tăng lên rõ rệt.

Thực tiễn cho thấy, cùng một nhiệm vụ được giao, kết quả thực hiện ở mỗi địa phương có thể khác nhau, phụ thuộc vào năng lực đội ngũ, khả năng phối hợp, điều kiện hạ tầng và nguồn lực. Vấn đề không nằm ở việc giao nhiều hay ít nhiệm vụ, mà ở chỗ cấp được giao quyền có đủ điều kiện để thực hiện hay không.

Tại chương trình kỷ niệm 80 năm ngày Quốc hội thông qua Hiến pháp đầu tiên, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã thẳng thắn chỉ ra khoảng cách giữa thẩm quyền được giao với nguồn lực, năng lực thực thi; tình trạng trách nhiệm chưa rõ, phối hợp thiếu chặt chẽ khiến quyền lợi chính đáng của người dân chậm được giải quyết. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nhấn mạnh, phân cấp, phân quyền phải bảo đảm điều kiện thực hiện và cơ chế kiểm soát phù hợp; tăng quyền chủ động không đồng nghĩa với tùy tiện hoặc giảm trách nhiệm giải trình.

Đây là yêu cầu có ý nghĩa trực tiếp đối với việc vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp. Từ góc nhìn thực tiễn cơ sở, ông Ngô Đức Thái (xã Hưng Nguyên, Nghệ An) cho rằng: “Điều người dân mong đợi khi thực hiện chính quyền địa phương 2 cấp là công việc được giải quyết nhanh hơn, thuận lợi hơn, không phải đi lại nhiều nơi. Muốn vậy, phân cấp phải đi cùng việc bố trí cán bộ có chuyên môn, quy định rõ đầu mối và trách nhiệm xử lý. Những việc thuộc thẩm quyền cấp xã cần được chủ động giải quyết; những việc vượt thẩm quyền phải có cơ chế hướng dẫn, phối hợp kịp thời từ cấp tỉnh, tránh để hồ sơ bị ách tắc hoặc người dân phải tự tìm cơ quan chịu trách nhiệm.”

Nhận định này gợi mở một vấn đề quan trọng: hiệu quả phân quyền không thể chỉ đánh giá từ phía cơ quan được giao nhiệm vụ, mà phải nhìn từ trải nghiệm của người dân. Một thủ tục được chuyển về cấp xã nhưng người dân vẫn phải bổ sung hồ sơ nhiều lần, chờ đợi vì thiếu hướng dẫn hoặc không biết cơ quan nào chịu trách nhiệm thì mục tiêu cải cách chưa đạt được như mong muốn.

Quyền chủ động gắn với kiểm soát, trách nhiệm giải trình

Phân cấp, phân quyền không chỉ là bài toán tổ chức bộ máy, mà còn gắn trực tiếp với yêu cầu kiểm soát quyền lực nhà nước. Khi thẩm quyền được giao rõ hơn, trách nhiệm của cơ quan, cá nhân thực thi quyền lực cũng phải được xác định cụ thể hơn. Yêu cầu đặt ra không phải là tăng kiểm tra theo hướng can thiệp vào mọi công việc, mà là thiết lập cơ chế kiểm soát đúng trọng tâm: rõ thẩm quyền, trách nhiệm, rõ quy trình, rõ kết quả và có khả năng truy cứu trách nhiệm khi xảy ra sai phạm. Cơ quan được giao quyền phải chủ động quyết định trong phạm vi pháp luật cho phép, đồng thời công khai căn cứ, chịu trách nhiệm về quyết định và giải trình khi có yêu cầu.

Trong quản lý đầu tư công, chẳng hạn, phân định rõ trách nhiệm giữa các khâu chuẩn bị dự án, thẩm định, bố trí vốn, tổ chức thực hiện và nghiệm thu sẽ hạn chế tình trạng đùn đẩy, kéo dài tiến độ. Trong quản lý đất đai, công khai quy hoạch, hồ sơ, trình tự giải quyết và trách nhiệm của từng đầu mối không chỉ giúp người dân dễ tiếp cận thông tin mà còn góp phần phòng ngừa sai phạm. Với chính sách an sinh, việc xác định rõ đối tượng, quy trình xét duyệt và trách nhiệm chi trả là điều kiện để chính sách đến đúng người, đúng thời điểm.

Từ thực tiễn quản trị ở đô thị, ông Trần Tuấn Anh (phường Bắc Nha Trang, Khánh Hòa) nhấn mạnh yêu cầu gắn quyền chủ động với trách nhiệm giải trình: “Chính quyền địa phương 2 cấp phải tạo được chuyển biến thực chất trong phương thức điều hành. Cấp cơ sở cần được trao quyền để xử lý kịp thời những vấn đề thuộc địa bàn, nhưng mỗi quyết định phải có căn cứ, có người chịu trách nhiệm và có cơ chế giám sát. Đặc biệt, cần khắc phục tình trạng né tránh, đùn đẩy hoặc chờ ý kiến nhiều cấp đối với công việc đã được phân định thẩm quyền. Trao quyền phải đi cùng yêu cầu dám làm, dám chịu trách nhiệm và giải trình trước người dân.”

Những yêu cầu trên phù hợp với chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm về xây dựng bộ máy có năng lực hành động, hoạt động trong khuôn khổ Hiến pháp, pháp luật và chịu trách nhiệm về việc thực thi quyền lực. Phân cấp, phân quyền chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi đi cùng cơ chế kiểm soát, giám sát và trách nhiệm giải trình tương xứng; quyền chủ động phải được sử dụng để giải quyết công việc tốt hơn, không phải để mở rộng tùy tiện phạm vi quyền lực hay né tránh trách nhiệm.