Từ chủ trương khuyến khích đến cơ chế tôn vinh, trọng dụng và bảo vệ cán bộ dám đổi mới vì lợi ích chungBài 1: Bước phát triển mới trong tư duy xây dựng đội ngũ cán bộ

Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng xác định nhiệm vụ “khuyến khích và bảo vệ cán bộ năng động, sáng tạo, dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung”. Yêu cầu đó càng trở nên cấp thiết trong bối cảnh đổi mới mô hình phát triển đất nước, đòi hỏi nâng cao năng lực lãnh đạo, quản lý và tổ chức thực hiện của đội ngũ cán bộ. Tinh thần tiên phong, gương mẫu, chủ động đổi mới, dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung không thể chỉ là phẩm chất được khuyến khích ở một số cá nhân, mà phải trở thành yêu cầu thường xuyên gắn với chức trách, nhiệm vụ của mỗi cán bộ, đảng viên.

Kết luận số 14-KL/TW ngày 22/9/2021 của Bộ Chính trị đã đặt nền tảng quan trọng cho chủ trương khuyến khích và bảo vệ cán bộ năng động, sáng tạo vì lợi ích chung. Trên cơ sở sơ kết 05 năm thực hiện Kết luận, Nghị quyết số 24-NQ/TW ngày 22/8/2026 của Bộ Chính trị đánh dấu bước phát triển mới trong tư duy xây dựng đội ngũ cán bộ, đảng viên: từ khuyến khích, bảo vệ những cán bộ dám đổi mới, sáng tạo đến xác lập tinh thần tiên phong, gương mẫu, dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm thành phẩm chất, trách nhiệm chính trị và yêu cầu tự thân của mỗi cán bộ, đảng viên; đồng thời đặt ra trách nhiệm của tổ chức trong việc tạo môi trường, điều kiện để tinh thần ấy được phát huy trong thực tiễn.

Vấn đề cốt lõi vì vậy không chỉ là tiếp tục hoàn thiện cơ chế khuyến khích, bảo vệ cán bộ, mà quan trọng hơn là tạo chuyển biến thực chất trong phương thức lãnh đạo, quản lý và công tác cán bộ: mỗi cán bộ, đảng viên phải chủ động thực hiện chức trách, nhiệm vụ, dám nhận việc khó, dám chịu trách nhiệm; người đứng đầu phải tiên phong, gương mẫu, dám giao quyền, tạo điều kiện và đồng hành; tổ chức phải đánh giá công bằng, trọng dụng người làm được việc, đồng thời giữ nghiêm kỷ luật, kỷ cương và kiểm soát quyền lực.

5 năm thực hiện Kết luận số 14-KL/TW: Tạo chuyển biến về nhận thức, bộc lộ yêu cầu hoàn thiện cơ chế

Kết luận số 14-KL/TW xác lập một thông điệp quan trọng: cán bộ năng động, sáng tạo, dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung cần được khuyến khích và bảo vệ. Chủ trương này góp phần tạo cơ sở chính trị để cấp ủy, tổ chức đảng, cơ quan, đơn vị quan tâm hơn đến việc phát hiện sáng kiến, khuyến khích cách làm mới và xem xét khách quan những trường hợp kết quả thực hiện chưa đạt như dự kiến nhưng có động cơ trong sáng, vì lợi ích chung.

Việc Chính phủ ban hành Nghị định số 73/2023/NĐ-CP là bước cụ thể hóa quan trọng trong phạm vi quản lý nhà nước. Nghị định quy định về đối tượng, nguyên tắc, điều kiện áp dụng chính sách khuyến khích và biện pháp bảo vệ; đồng thời xác lập trình tự đề xuất, xem xét, phê duyệt và trách nhiệm của cơ quan, người đứng đầu. Như vậy, chủ trương chính trị đã từng bước được kết nối với công cụ pháp lý và quy trình tổ chức thực hiện.

Thực tiễn đã xuất hiện những cách làm đáng chú ý: Thành phố Hồ Chí Minh xây dựng quy trình sáu bước xem xét, triển khai sáng kiến; Hà Nội từng bước gắn giao nhiệm vụ, theo dõi tiến độ và đánh giá cán bộ với sản phẩm, hiệu quả công việc. Dù khác nhau về phương pháp và quy mô, các trường hợp này cùng đặt ra một yêu cầu: muốn khuyến khích đổi mới phải tổ chức được quá trình đổi mới, xác định rõ người quyết định, điều kiện thực hiện và cách đánh giá kết quả. Những kết quả nêu trên cần được nhìn nhận trong bối cảnh tổng kết Kết luận số 14-KL/TW, không coi là tác động trực tiếp của Nghị quyết số 24-NQ/TW ban hành sau đó.

Tuy nhiên, khoảng cách giữa chủ trương và thực tiễn không thể được khắc phục chỉ bằng việc ban hành văn bản. Muốn một đề xuất đổi mới được triển khai, cần đồng thời làm rõ vấn đề cần giải quyết, căn cứ chính trị và pháp lý, thẩm quyền quyết định, nguồn lực, cơ chế phối hợp, phương thức theo dõi và cách xử lý rủi ro. Nếu chỉ khuyến khích tinh thần dám làm mà chưa bảo đảm những điều kiện đó, cán bộ vẫn có thể lúng túng hoặc e ngại khi phải quyết định những vấn đề mới, khó, phức tạp.

Vì vậy, đánh giá 5 năm thực hiện Kết luận số 14-KL/TW cần tránh hai cực đoan. Không nên chỉ căn cứ vào số lượng kế hoạch, hội nghị, sáng kiến hoặc trường hợp được biểu dương để kết luận chủ trương đã đi vào cuộc sống; cũng không nên chỉ nhìn vào những đề xuất chưa thành công để phủ nhận tác động tích cực của chính sách. Cần xem xét đồng thời mức độ chuyển biến về nhận thức, chất lượng quy trình, khả năng giao quyền, kết quả giải quyết vấn đề và cách tổ chức xử lý những rủi ro phát sinh. Đây cũng là cơ sở thực tiễn để nhận diện những nội dung cần tiếp tục hoàn thiện.

Nghị quyết số 24-NQ/TW: Từ khuyến khích cá nhân đến xác lập chuẩn mực hành động của đội ngũ

Điểm phát triển nổi bật của Nghị quyết số 24-NQ/TW là đặt tinh thần tiên phong, gương mẫu, đổi mới, dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm trong tổng thể yêu cầu xây dựng đội ngũ cán bộ, đảng viên. Nếu Kết luận số 14-KL/TW tập trung mở đường, khuyến khích và bảo vệ cán bộ năng động, sáng tạo vì lợi ích chung, thì Nghị quyết số 24-NQ/TW nhấn mạnh hơn tính thường xuyên, tính nêu gương và trách nhiệm chính trị của mỗi cán bộ trong thực hiện chức trách, nhiệm vụ.

Đổi mới, sáng tạo theo cách tiếp cận này không chỉ là việc đề xuất một sáng kiến khác với thông lệ. Đó còn là thái độ chủ động phát hiện vấn đề, không né tránh việc khó, biết lựa chọn giải pháp phù hợp, tổ chức thực hiện đến cùng và chịu trách nhiệm về quyết định trong phạm vi thẩm quyền. Tinh thần dám làm phải gắn với năng lực chuyên môn, bản lĩnh chính trị, đạo đức công vụ, ý thức tổ chức kỷ luật và trách nhiệm phục vụ Nhân dân.

Tinh thần tiên phong, gương mẫu còn có một nội hàm trực tiếp: cán bộ không chỉ chịu trách nhiệm về việc đã làm, mà phải trả lời được vì sao những công việc thuộc chức trách, thẩm quyền lại không được thực hiện hoặc bị kéo dài mà không có lý do chính đáng. Đây không phải lời kêu gọi quyết định bằng mọi giá; trước những vấn đề chưa đủ căn cứ hoặc vượt thẩm quyền, trách nhiệm của cán bộ là chủ động làm rõ vướng mắc, báo cáo kịp thời và đề xuất phương án xử lý.

Yêu cầu ấy cũng làm thay đổi cách nhìn về hoàn thành nhiệm vụ. Chấp hành đúng quy trình là điều kiện cần, nhưng chưa đủ để phản ánh đầy đủ năng lực thực thi. Cần quan tâm hơn đến chất lượng tham mưu, khả năng tháo gỡ điểm nghẽn, tiến độ xử lý công việc, hiệu quả sử dụng nguồn lực và tác động đối với người dân, doanh nghiệp. Tuy nhiên, coi trọng kết quả không đồng nghĩa với đánh giá cán bộ bằng một vài chỉ tiêu số lượng hoặc thành tích đơn lẻ; kết quả phải được đặt trong tương quan với tính chất nhiệm vụ, thẩm quyền, nguồn lực và điều kiện thực hiện.

Đáng chú ý, yêu cầu tiên phong, gương mẫu không chỉ đặt lên vai từng cán bộ mà còn đặt trách nhiệm tương ứng lên cấp ủy, tập thể lãnh đạo và người đứng đầu. Không thể yêu cầu cấp dưới đổi mới nếu người đứng đầu không dám giao việc, không xác định rõ thẩm quyền, không bố trí điều kiện thực hiện hoặc không đồng hành khi xuất hiện khó khăn. Tinh thần dám chịu trách nhiệm phải được thực hiện ở tất cả các cấp, đúng với vị trí, chức trách và thẩm quyền của từng chủ thể.

Đổi mới công tác cán bộ: Đánh giá thực chất, sử dụng đúng người, đúng việc

Để tinh thần đổi mới trở thành chuẩn mực hành động, công tác cán bộ phải chuyển mạnh từ đánh giá nặng về hồ sơ, quy trình và nhận xét định tính sang đánh giá toàn diện phẩm chất, năng lực, uy tín và kết quả thực hiện nhiệm vụ. Mỗi chức danh, vị trí việc làm cần được xác định rõ chức trách, sản phẩm chủ yếu, thời hạn và tiêu chí đánh giá phù hợp với tính chất công việc.

Với nhiệm vụ trực tiếp giải quyết thủ tục cho người dân, doanh nghiệp, có thể xem xét thời gian xử lý, chi phí tuân thủ, chất lượng phục vụ và mức độ hài lòng. Với công việc tham mưu, hoạch định chính sách hoặc quản lý, điều hành, cần coi trọng chất lượng phân tích, tính khả thi của phương án, năng lực dự báo, khả năng phối hợp và tác động thực tế của quyết định. Không nên áp dụng một thước đo đơn giản cho mọi loại công việc, càng không nên đồng nhất số lượng sáng kiến với chất lượng đổi mới.

Đánh giá cũng cần phân biệt kết quả của nhiệm vụ thường xuyên với giá trị gia tăng do đổi mới tạo ra; đóng góp của cá nhân với thành quả tập thể; kết quả trước mắt với tác động dài hạn. Một sáng kiến có hiệu quả là căn cứ quan trọng để ghi nhận đóng góp, nhưng không thể thay thế việc xem xét toàn diện tiêu chuẩn, điều kiện về phẩm chất, năng lực, uy tín và triển vọng khi quy hoạch, bổ nhiệm hoặc sử dụng cán bộ.

Công bằng trong đánh giá còn đòi hỏi xem xét cả việc đã làm và việc phải làm nhưng không làm. Bên cạnh việc ghi nhận cán bộ chủ động nhận nhiệm vụ khó, cần làm rõ trách nhiệm của trường hợp né tránh, đùn đẩy, chậm tham mưu hoặc không quyết định khi đã có đủ thẩm quyền, điều kiện và trách nhiệm. Sự trì trệ có thể làm lãng phí nguồn lực, kéo dài điểm nghẽn và bỏ lỡ cơ hội phát triển; do đó, không thể chỉ xem xét trách nhiệm đối với quyết định được ban hành mà bỏ qua trách nhiệm do không hành động.

Kết quả đánh giá phải được kết nối thực chất với bố trí, sử dụng, đào tạo, bồi dưỡng, quy hoạch, bổ nhiệm, khen thưởng và sàng lọc cán bộ. Người có năng lực, bản lĩnh, tạo ra kết quả rõ ràng cần được giao nhiệm vụ phù hợp và có cơ hội phát triển; người không đáp ứng yêu cầu, thiếu trách nhiệm hoặc thường xuyên né tránh phải được xem xét, chấn chỉnh, thay thế theo quy định.

Khuyến khích đổi mới phải đi cùng kỷ luật, kiểm soát quyền lực và giám sát của Nhân dân

Mọi đề xuất đổi mới phải xuất phát từ lợi ích chung, có căn cứ, được xem xét đúng thẩm quyền và đặt trong giới hạn của quy định của Đảng, pháp luật của Nhà nước. Khi cần cơ chế thử nghiệm hoặc cách làm khác với quy định hiện hành, phải báo cáo, trình cấp có thẩm quyền xem xét, quyết định; không thể tự suy diễn chủ trương khuyến khích thành quyền tự ý làm khác.

Kiểm tra, giám sát vì thế không đối lập với khuyến khích đổi mới. Trái lại, phân định rõ quyền hạn, trách nhiệm và cơ chế kiểm soát là điều kiện để cán bộ yên tâm hành động. Khi phát sinh rủi ro, cần đánh giá toàn diện động cơ, căn cứ đề xuất, quy trình đã thực hiện, mức độ lỗi, điều kiện khách quan và biện pháp phòng ngừa, khắc phục; không đánh đồng rủi ro khách quan hoặc sai sót không cố ý với hành vi cố ý vi phạm, vụ lợi.

Giám sát của Nhân dân cũng là căn cứ quan trọng để kiểm chứng giá trị thực tế của đổi mới. Một giải pháp chỉ thực sự có ý nghĩa khi góp phần nâng cao chất lượng phục vụ, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người dân, doanh nghiệp, đồng thời không tạo ra tác động tiêu cực bị che khuất bởi thành tích nội bộ. Do đó, cần tăng cường công khai, minh bạch trong phạm vi phù hợp; tiếp nhận, xử lý và phản hồi kiến nghị; lấy hiệu quả phục vụ Nhân dân làm một trong những căn cứ đánh giá tổ chức và cán bộ.

Từ Kết luận số 14-KL/TW đến Nghị quyết số 24-NQ/TW là bước chuyển từ khuyến khích những trường hợp đổi mới sang xác lập tính tiên phong, gương mẫu và trách nhiệm hành động như một yêu cầu thường xuyên. Câu hỏi không chỉ là “cán bộ có làm sai không”, mà còn là “việc thuộc trách nhiệm, vì sao không làm”. Chuyển biến ấy phải được thể hiện ở công tác cán bộ và trong những công việc được giải quyết thực chất, đúng thẩm quyền, đúng quy định.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Bộ Chính trị, Kết luận số 14-KL/TW, ngày 22/9/2021 về chủ trương khuyến khích và bảo vệ cán bộ năng động, sáng tạo vì lợi ích chung.

2. Chính phủ, Nghị định số 73/2023/NĐ-CP, ngày 29/9/2023 quy định về khuyến khích, bảo vệ cán bộ năng động, sáng tạo, dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung.

3. Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Nghị quyết số 19-NQ/TW, ngày 28/7/2026 về đổi mới mô hình phát triển Việt Nam.

4. Bộ Chính trị, Nghị quyết số 24-NQ/TW, ngày 22/8/2026 về phát huy tính tiên phong, gương mẫu, tinh thần đổi mới, dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm của đội ngũ cán bộ, đảng viên trong kỷ nguyên mới.

5. Ban Bí thư, Quy định số 220-QĐ/TW, ngày 30/9/2026 về cơ chế tôn vinh, trọng dụng và bảo vệ cán bộ dám đổi mới, dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung.