Tự chủ bổ nhiệm giáo sư, phó giáo sư: Bước chuyển từ mô hình quản lý sang trao quyền

Bộ GD-ĐT đang xây dựng Thông tư mới về xét công nhận giáo sư, phó giáo sư. Dự thảo quy định mới giao cho cơ sở giáo dục đại học chịu trách nhiệm toàn bộ quá trình xét, bổ nhiệm chức danh giáo sư, phó giáo sư. Bộ GD-ĐT dự kiến phân cấp mạnh mẽ gắn liền với trách nhiệm giải trình, đề cao vai trò của người đứng đầu cơ sở giáo dục đại học.

TS Vũ Minh Đức, Cục trưởng Cục Nhà giáo và Cán bộ quản lý giáo dục, Bộ GD-ĐT cho biết, những năm trước, việc xét công nhận đạt tiêu chuẩn chức danh giáo sư, phó giáo sư thực hiện qua 3 cấp. Đầu tiên, các cơ sở giáo dục đại học thành lập hội đồng cơ sở để xem xét, đánh giá, chọn ứng viên đủ tiêu chuẩn, đề xuất lên Hội đồng ngành/liên ngành thẩm định. Sau khi thẩm định, Hội đồng ngành/liên ngành trình Hội đồng Giáo sư Nhà nước xem xét, công nhận đạt chuẩn chức danh. Cuối cùng, cơ sở giáo dục đại học căn cứ nhu cầu, bổ nhiệm các ứng viên đã được công nhận đạt chuẩn chức danh.

Điểm điều chỉnh quan trọng trong quy định mới về xét, bổ nhiệm giáo sư, phó giáo sư là việc bổ nhiệm chức danh giáo sư, phó giáo sư gắn với vị trí việc làm, định hướng phát triển của cơ sở giáo dục đại học; chuyển từ cơ chế xét công nhận chức danh giáo sư, phó giáo sư theo mô hình tập trung sang cơ chế để các cơ sở giáo dục đại học trực tiếp tuyển chọn, bổ nhiệm và quản lý đội ngũ học thuật trình độ cao.

“Đây không đơn thuần là thay đổi về quy trình nhân sự, mà còn phản ánh sự chuyển đổi sâu hơn trong tư duy quản trị đại học: từ quản lý hành chính sang quản trị chất lượng; từ công nhận danh vị sang xác lập trách nhiệm học thuật; từ kiểm soát tập trung sang tự chủ có giám sát.

Việc điều chỉnh này là bước triển khai cụ thể chỉ đạo của Đảng và Nhà nước được nêu trong Nghị quyết 71 của Trung ương về đột phá phát triển giáo dục, thực hiện quy định của Luật Giáo dục đại học và xu thế tự chủ đại học ngày càng cao, hội nhập với chuẩn mực quốc tế”, TS Vũ Minh Đức khẳng định.

Chặt chẽ nhưng thiếu linh hoạt từ mô hình xét ba cấp

Tại tọa đàm: "Phân quyền cho trường đại học bổ nhiệm Giáo sư, Phó Giáo sư: Cuộc cách mạng về tư duy" do VOV tổ chức, GS.TS Hoàng Văn Cường - Đại biểu Quốc hội khóa XIV, XV, Phó Chủ tịch Hội đồng Giáo sư Nhà nước (nhiệm kỳ 2024–2029) chia sẻ, nhìn từ mô hình xét theo ba cấp trước kia bao gồm: Cấp Hội đồng cơ sở (tại trường); Cấp Hội đồng ngành/liên ngành; Cấp Hội đồng Giáo sư Nhà nước. Cách làm này có một ưu điểm rất lớn là đảm bảo chuẩn chất lượng của các giáo sư, phó giáo sư được công nhận trong cùng một ngành, cùng một lĩnh vực, đảm bảo chuẩn mặt bằng chung của tất cả các lĩnh vực.

Mặt khác, việc trải qua mô hình xét theo ba cấp cho nên mỗi cấp có một chức năng riêng và rà soát rất kỹ. Chính điều đó thấy rằng, kết quả của việc phong giáo sư, phó giáo sư những năm vừa qua được đánh giá rất cao, rất chất lượng.

Tuy nhiên về hạn chế của mô hình, vì qua ba cấp nên rất nhiều khâu, thậm chí ứng viên phải báo cáo tại 2 Hội đồng là Hội đồng cơ sở và Hội đồng ngành. Qua mỗi cấp như thế lại phải chờ đợi thủ tục xét, mất thời gian đi lại, cho nên thời gian để hoàn thành được một đợt xét phải kéo dài thường từ 4 đến 6 tháng.

Bên cạnh đó, có thể thấy mặt bằng yêu cầu về tiêu chuẩn là ngang nhau, tức trường nào cũng có một tiêu chuẩn giống nhau, không có sự khác biệt. Chẳng hạn, với những trường nghiên cứu cơ bản thì người ta cần phải có những người có năng lực sáng chế tốt. Ngược lại những trường nghiên cứu về ứng dụng, phải cần có những người có khả năng nghiên cứu để tạo ra những chính sách. Như vậy, không đáp ứng nhu cầu là mỗi trường cần phải có điểm khác biệt riêng của mình.

Đồng thời, tất cả các trường đều phải thực hiện một kỳ xét chung của cả nước, như vậy không linh hoạt. Bởi có trường đang muốn xét để bổ nhiệm hoặc phong cho giáo sư cho một người nào đó nhằm lôi kéo những người tài về làm việc thì vẫn cứ phải chờ cho đến khi có kế hoạch chung, không thể từng trường tự làm. Như vậy, nhà trường không có tính tự chủ, năng động.

GS.TS Hoàng Văn Cường lưu ý, chính từ những các yếu tố đó, đặt ra chúng ta cần phải thay đổi phương thức đang hướng đến là phải trao về các trường trực tiếp xét, bổ nhiệm giáo sư, phó giáo sư.

Cần có tiêu chuẩn chung để tránh "lạm phát" chức danh giáo sư, phó giáo sư

GS.TS Hoàng Văn Cường cho rằng, thực hiện việc trao quyền bổ nhiệm cho các trường đại học là thay đổi tư duy về quản lý. Trước đây, Nhà nước đứng ra để làm thay, can thiệp trực tiếp vào quá trình bổ nhiệm các trường, bây giờ trao cho các trường nhưng không có nghĩa Nhà nước không quản lý. Cho nên, cũng cần phải lường trước được những nguy cơ, Bộ Giáo dục - Đào tạo và Nhà nước phải có các giải pháp.

Ông Cường lý giải, nếu chúng ta mà không có cách kiểm soát, rất có thể chất lượng bổ nhiệm các giáo sư, phó giáo sư sẽ không đồng đều. Chẳng hạn, có những người ở cùng một ngành, cùng một lĩnh vực, nhưng ở trường này có khi “trượt”, trường khác lại “trúng”. Điều này không tạo ra được sự nhìn nhận của xã hội.

Thêm nữa, hiện nay có thể có nhiều trường đang thiếu nguồn nhân lực, không đủ tiêu chuẩn để bổ nhiệm theo tiêu chuẩn chung của cả ngành. Nhưng khi giao quyền xét và bổ nhiệm chức danh giáo sư, phó giáo sư về cơ sở giáo dục đại học, nhà trường sẽ "ồ ạt" bổ nhiệm rất nhiều để có được nhiều người, tạo tiếng vang tốt hơn cho trường. Từ đó xảy ra câu chuyện lạm phát.

Để khắc phục tình trạng này, GS.TS Hoàng Văn Cường gợi ý, cần phải có một cơ quan Nhà nước ban hành ra tiêu chuẩn chung về việc bổ nhiệm chức danh giáo sư, phó giáo sư và phải đạt được những các yếu tố rất căn bản, để thấy rằng ở bất kỳ nhà trường nào muốn bổ nhiệm thì cũng phải theo quy chuẩn chung.

Bên cạnh đó, để tránh tình trạng bổ nhiệm “ồ ạt”, thì việc biên chế số lượng giáo sư, phó giáo sư cũng phải theo chỉ tiêu về vị trí việc làm. Tức, nhà trường có các ngành đào tạo, các phòng thí nghiệm, có các nhóm nghiên cứu lớn, phải cần đưa ra các tiêu chí bổ nhiệm giáo sư tương xứng với vị trí việc làm.

Đặc biệt, phải xây dựng một quy trình thực sự khoa học và chặt chẽ khi phân quyền xét và bổ nhiệm chức danh giáo sư, phó giáo sư về cơ sở giáo dục đại học. Để làm sao, Nhà nước, xã hội kiểm soát được, tránh tình trạng các trường “tự tung tự tác” gây ra hậu quả lạm phát hoặc chất lượng thấp.