Từ bản Hiến pháp đầu tiên đến khát vọng xây dựng chính quyền của dân, do dân, vì dân

Tinh thần ấy vẫn vẹn nguyên giá trị, tiếp tục soi chiếu yêu cầu xây dựng nền hành chính hiện đại, gần dân, trọng dân, phục vụ Nhân dân trong mô hình chính quyền địa phương 2 cấp hiện nay.

Quyền lực thuộc về Nhân dân, chính quyền phải vì Nhân dân

Ngày 9/11/1946, Quốc hội nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa thông qua bản Hiến pháp đầu tiên, đặt nền móng pháp lý cho Nhà nước mới, đồng thời khẳng định tư tưởng xây dựng một chính quyền dân chủ, thực sự thuộc về Nhân dân.

Ngay trong Lời nói đầu, Hiến pháp xác lập ba nguyên tắc căn bản: đoàn kết toàn dân, không phân biệt giống nòi, gái trai, giai cấp, tôn giáo; bảo đảm các quyền tự do dân chủ; thực hiện chính quyền mạnh mẽ và sáng suốt của nhân dân. Đặc biệt, Điều thứ nhất khẳng định: “Tất cả quyền bính trong nước là của toàn thể nhân dân Việt Nam”. Đây không chỉ là tuyên ngôn về chủ quyền Nhân dân mà còn là tư tưởng xuyên suốt trong tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước.

Tinh thần vì dân được cụ thể hóa bằng những quy định tiến bộ về quyền bình đẳng trước pháp luật, quyền tham gia chính quyền, tự do ngôn luận, tín ngưỡng, hội họp, đi lại và quyền tư hữu tài sản. Hiến pháp cũng dành sự quan tâm đến các nhóm cần được bảo vệ, hỗ trợ: quốc dân thiểu số được giúp đỡ để tiến kịp trình độ chung; phụ nữ bình đẳng với nam giới; người già cả, tàn tật được giúp đỡ; trẻ em được chăm sóc, giáo dưỡng; học sinh nghèo được Chính phủ hỗ trợ. Qua đó cho thấy, chính quyền không chỉ thực hiện chức năng quản lý mà còn có trách nhiệm bảo vệ quyền lợi, chăm lo đời sống và tạo điều kiện để mọi người dân phát triển.

Tư tưởng ấy còn được thể hiện trong tổ chức chính quyền địa phương. Điều 58 quy định HĐND do nhân dân trực tiếp bầu ra, cử UBHC; Điều 59 xác định HĐND quyết nghị những vấn đề thuộc địa phương, UBHC tổ chức thực hiện và chỉ huy công việc hành chính; Điều 60 quy định UBHC chịu trách nhiệm trước cấp trên và HĐND địa phương. Cách thiết kế này cho thấy sự gắn kết giữa cơ quan đại diện cho ý chí, nguyện vọng của nhân dân với cơ quan tổ chức thực thi, đồng thời đặt ra yêu cầu về trách nhiệm trong hoạt động của chính quyền.

Ông Nguyễn Tiến Dũng, nguyên Ủy viên Thường trực HĐND thị xã Hồng Lĩnh, tỉnh Hà Tĩnh, chia sẻ: điều tôi tâm đắc ở Hiến pháp năm 1946 là tư tưởng quyền lực thuộc về nhân dân được thể hiện rõ cả trong nguyên tắc và cách tổ chức bộ máy chính quyền. HĐND do nhân dân trực tiếp bầu ra, quyết nghị những vấn đề của địa phương; UBHC tổ chức thực hiện và chịu trách nhiệm trước HĐND.

Qua đó, tư tưởng dân chủ đại diện và trách nhiệm của chính quyền trước Nhân dân được đặt ra từ rất sớm. Dù mô hình tổ chức có thay đổi, điều cốt yếu vẫn là giữ mối liên hệ thực chất giữa đại biểu với cử tri, để tiếng nói của người dân được lắng nghe, những vấn đề chính đáng được xem xét, giải quyết đến cùng.

Kiên định mục tiêu phục vụ Nhân dân

Không ngừng đổi mới, mô hình tổ chức bộ máy nhà nước cũng được điều chỉnh phù hợp với yêu cầu phát triển. Từ ngày 1/7/2025, mô hình chính quyền địa phương 2 cấp chính thức vận hành, chuyển từ 3 cấp sang 2 cấp tỉnh và xã. Việc kết thúc hoạt động cấp huyện, mở rộng địa bàn, tăng thẩm quyền cho cấp xã đặt ra yêu cầu mới về năng lực quản trị, tổ chức thực thi và chất lượng phục vụ Nhân dân.

Bối cảnh đó, tư tưởng lấy dân làm gốc của Hiến pháp năm 1946 vẫn vẹn nguyên giá trị. Dù mô hình tổ chức và phân định thẩm quyền thay đổi, mục tiêu của chính quyền không đổi: bảo đảm quyền làm chủ, chăm lo đời sống và phục vụ Nhân dân. Mô hình chính quyền địa phương 2 cấp hướng đến tinh gọn bộ máy, giảm tầng nấc trung gian, nâng cao tính chủ động, trách nhiệm của cấp xã – cấp chính quyền trực tiếp, gần dân, sát dân hơn. Tuy nhiên, điều đó cũng đòi hỏi năng lực cán bộ, cơ sở vật chất, hạ tầng số và cơ chế phối hợp phải đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ mới.

Hiệu quả đổi mới không chỉ được đo bằng số đầu mối tinh giản mà trước hết phải thể hiện qua sự hài lòng của người dân: thủ tục được giải quyết đúng hạn, kiến nghị được tiếp thu, chính sách đến đúng đối tượng, những vướng mắc về đất đai, môi trường, an sinh, giáo dục, y tế được kịp thời tháo gỡ. Chính quyền phải chủ động nắm bắt tình hình, tăng cường đối thoại, sâu sát cơ sở, hỗ trợ người dân tiếp cận dịch vụ công, nhất là người cao tuổi, người nghèo và đồng bào vùng sâu, vùng xa. Tinh gọn bộ máy phải đi đôi với nâng cao chất lượng phục vụ; phân cấp, phân quyền phải gắn với nguồn lực và trách nhiệm giải trình.

Cùng với đó, vai trò của HĐND và đại biểu HĐND cần được phát huy thực chất, từ tiếp xúc cử tri, tiếp công dân đến chất vấn, giám sát, theo dõi việc giải quyết kiến nghị. Hiệu quả hoạt động không chỉ nằm ở số nghị quyết hay cuộc giám sát, mà quan trọng hơn là những chuyển biến cụ thể trong đời sống Nhân dân.

Từ góc nhìn của người dân vùng đồng bào dân tộc thiểu số, bà Rơ Mah Vát, xã Ia Krêl, tỉnh Gia Lai chia sẻ: bà con mong muốn chính quyền luôn quan tâm, lắng nghe và giải quyết những vấn đề thiết thực trong cuộc sống. Đồng bào dân tộc thiểu số không chỉ cần được tạo thuận lợi khi thực hiện thủ tục hành chính mà còn mong được hỗ trợ về sinh kế, việc làm, giáo dục, y tế và bảo tồn bản sắc văn hóa. Với mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, chúng tôi mong cán bộ xã tiếp tục gần gũi, sâu sát thôn, làng, kịp thời nắm bắt tâm tư, nguyện vọng; đưa chính sách đến đúng người, đúng đối tượng, đồng thời hướng dẫn người dân, nhất là người cao tuổi, tiếp cận các dịch vụ công”.

“

Từ bản Hiến pháp đầu tiên đến yêu cầu đổi mới tổ chức chính quyền hôm nay là hành trình 80 năm kế thừa và phát huy những giá trị dân chủ, nhân văn. Mô hình tổ chức, địa giới và thẩm quyền có thể thay đổi, mục tiêu xây dựng chính quyền của Nhân dân, do Nhân dân và vì Nhân dân vẫn luôn nhất quán. Đó cũng là cách thiết thực nhất để tiếp nối tinh thần Hiến pháp năm 1946, đưa mỗi chủ trương, quyết sách đến gần hơn với cuộc sống và lợi ích của Nhân dân.