Trường học xanh – Nơi hình thành thế hệ công dân năng lượng
Bài 2: Lớp học “xanh” không chỉ là màu sơn
Một ngôi trường có nhiều cây xanh, những bức tường được sơn màu thân thiện với môi trường hay hệ thống điện mặt trời trên mái nhà chưa đủ để trở thành "trường học xanh". Điều quan trọng hơn chính là xây dựng được văn hóa sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả trong từng lớp học, từng cán bộ, giáo viên và từng học sinh. Thực tế cho thấy, giữa những mô hình tiên phong vẫn còn không ít khoảng trống cần được lấp đầy để biến chủ trương thành hành động thường nhật.
Khoảng cách giữa khẩu hiệu và thực tế
Những năm gần đây, nhiều địa phương đã phát động phong trào xây dựng trường học xanh, trường học hạnh phúc, trường học thông minh. Không ít cơ sở giáo dục đầu tư cải tạo cơ sở vật chất, thay thế bóng đèn huỳnh quang bằng đèn LED, lắp đặt thiết bị điều hòa tiết kiệm điện, tăng cường mảng xanh và tận dụng ánh sáng tự nhiên. Đó là những tín hiệu tích cực cho thấy giáo dục đang từng bước hòa nhịp với mục tiêu tăng trưởng xanh và phát triển bền vững. Thế nhưng, khi quan sát kỹ hơn, có thể thấy vẫn còn những "điểm nghẽn" khiến hiệu quả sử dụng năng lượng chưa đạt như kỳ vọng.
Ở nhiều trường học, việc tiết kiệm điện chủ yếu dựa vào ý thức tự giác của giáo viên và học sinh. Quy trình kiểm tra thiết bị sau mỗi buổi học chưa được chuẩn hóa. Ít trường có cán bộ chuyên trách theo dõi mức tiêu thụ điện hoặc phân tích số liệu để điều chỉnh hành vi sử dụng năng lượng. Có nơi đầu tư hệ thống chiếu sáng tiết kiệm điện nhưng lại chưa tận dụng ánh sáng tự nhiên; nơi khác lắp điều hòa công suất lớn nhưng chưa hướng dẫn học sinh đóng kín cửa khi sử dụng. Một số thiết bị điện được mua sắm mới nhưng thiếu kế hoạch bảo trì định kỳ, dẫn đến hiệu suất vận hành giảm theo thời gian... Những bất cập ấy không xuất phát từ sự thiếu quan tâm mà chủ yếu do cách tiếp cận còn thiên về đầu tư thiết bị hơn là thay đổi phương thức quản trị.
Từ chia sẻ của thầy Nguyễn Viết Sỹ - giáo viên dạy Ngữ văn kiêm cán bộ quản lý thiết bị giáo dục (trường THPT Yên Mỹ, Hưng Yên), "nếu chỉ đầu tư thiết bị mà không thay đổi thói quen sử dụng thì hiệu quả tiết kiệm sẽ không bền vững. Công nghệ chỉ phát huy giá trị khi đi cùng ý thức".
Quan sát thực tế tại một số trường, có nhiều những lớp học đã hình thành quy ước rất cụ thể: học sinh trực nhật là người cuối cùng kiểm tra điện, quạt, máy chiếu trước khi khóa cửa. Có lớp còn lập "sổ theo dõi năng lượng", ghi nhận những ngày thực hiện tốt để biểu dương cuối tháng. Ngược lại, cũng có nơi việc nhắc nhở chỉ dừng ở các khẩu hiệu dán trên tường. Sau vài tuần, tấm biển "Tắt các thiết bị điện trước khi ra về!" dường như trở thành một phần của bức tường, ít người còn để ý.
Trường học xanh bắt đầu từ văn hóa quản trị
“Nếu chúng ta đặt ra câu hỏi làm thế nào để hình thành "công dân năng lượng" thì thực tế cho thấy câu trả lời không chỉ nằm ở học sinh. Bản thân Hiệu trưởng, giáo viên, nhân viên kỹ thuật và cả phụ huynh đều là những mắt xích quan trọng trong việc xây dựng văn hóa sử dụng năng lượng” - Cô Lê Thị Thu Hường, Bí thư Chi bộ - Hiệu trường Trường Tiểu học Đô thị Sài Đồng (Hà Nội) khẳng định.
Hiện nay, tại khá nhiều trường học, hiệu quả tiết kiệm điện không đến từ những khoản đầu tư hàng tỷ đồng mà bắt đầu bằng việc rà soát lại quy trình vận hành. Không chỉ Điều hòa được cài đặt ở mức nhiệt độ hợp lý mà ngay cả thiết bị điện như máy tính, máy chiếu,... được phân công người chịu trách nhiệm kiểm tra trước và sau giờ học. Cho đến các cuộc họp giáo viên cũng được lồng ghép nội dung sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả như một tiêu chí trong xây dựng môi trường giáo dục. Quan trọng hơn, học sinh được trao cơ hội tham gia.
Đơn cử, câu lạc bộ STEM của trường Tiểu học Đô thị Sài Đồng (Hà Nội) đã thực hiện những dự án nhỏ như đo cường độ ánh sáng trong lớp học, khảo sát mức tiêu thụ điện của từng khu vực, thiết kế mô hình lớp học sử dụng năng lượng tái tạo hay xây dựng các video tuyên truyền về tiết kiệm điện... Khi được trực tiếp trải nghiệm, học sinh không còn coi tiết kiệm năng lượng là một yêu cầu mang tính áp đặt mà trở thành một phần của quá trình khám phá khoa học.
Như chia sẻ của cô Nguyễn Thị Vân, giáo viên câu lạc bộ STEM của trường: "Điều khiến chúng tôi vui nhất không phải là các em làm được mô hình đẹp, mà là sau dự án, nhiều em tự giác nhắc bạn tắt điện, mở cửa lấy ánh sáng tự nhiên hoặc đề xuất những sáng kiến rất thiết thực cho nhà trường".
Không những thế, sự thay đổi ấy đã lan tỏa đến từng gia đình. Phụ huynh em Thế Sơn - học sinh lớp 5A4, trường Tiểu học Đô thị Sài Đồng (Hà Nội) cho biết, trước đây vẫn phải để người lớn nhắc nhở, nay chính con lại trở thành người để ý nhiều nhất đến cách sử dụng điện. “Con nhắc cả nhà tắt tivi khi không còn ai xem, tắt đèn khi ra khỏi phòng. Có hôm làm bài tập xong, con còn kiên nhẫn giải thích cho bố mẹ vì sao nên chọn điều hòa loại tiết kiệm năng lượng, cầm điều khiển hướng dẫn bà để chế độ thế nào là đúng vì đến trường được dạy tiết kiệm điện là góp phần bảo vệ môi trường”.
Không chỉ tự giác tắt thiết bị điện khi không sử dụng, Thế Sơn còn hướng dẫn bố mẹ, ông bà các chế độ điều chỉnh điều hòa phù hợp tiết kiệm điện nhất.
Từ những hành động rất nhỏ ấy, có thể thấy bài học đã bước qua cổng trường, đi vào đời sống thực tiễn. Tuy nhiên, để các mô hình này được nhân rộng hơn nữa, nhiều ý kiến cho rằng cần có bộ tiêu chí rõ ràng về trường học sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả; có cơ chế đánh giá định kỳ thay vì chỉ phát động phong trào; đồng thời tăng cường chia sẻ kinh nghiệm giữa các cơ sở giáo dục.
Một ngôi trường chỉ thực sự "xanh" khi việc tiết kiệm năng lượng không còn phụ thuộc vào sự nhắc nhở của một vài giáo viên tâm huyết, mà trở thành nếp nghĩ, cách làm của cả cộng đồng nhà trường.
Buổi chiều, khi Uy Đức cùng các bạn chuẩn bị cho tiết học ngoại khóa, em lại là người bước đến mở rèm cửa để ánh sáng tự nhiên tràn vào lớp. "Cô ơi, hôm nay không cần bật hết đèn đâu ạ !" Câu nói giản dị ấy khiến cô giáo mỉm cười.
Vậy mới nói, màu xanh của một ngôi trường không chỉ hiện diện trên những hàng cây hay bức tường được sơn mới, mà còn hiện diện trong cách mỗi học sinh biết trân trọng từng nguồn tài nguyên, từng kilowatt giờ điện và từng hành động nhỏ mỗi ngày. Và, đó chính là nền móng để xây dựng một xã hội sử dụng năng lượng hiệu quả hơn trong tương lai.
Một ngôi trường chỉ thực sự “xanh” khi có sự giao thoa, kết nối hoàn hảo yếu tố thiên nhiên, môi trường và con người. Là khi việc sử dụng điện, năng lượng tiết kiệm được xem như một phần của văn hóa học đường - từ hiệu trưởng, giáo viên, nhân viên và từng học sinh...
Thái Yến - Hải Yến
Xem Bài 1: Bắt đầu từ chiếc công tắc
Xem tiếp Bài cuối: “Gieo thói quen tốt - Gặt tương lai xanh”
