Trường đại học xuất sắc và tương lai giáo dục đại học Việt Nam

Chủ trương xây dựng một số cơ sở GDĐH xuất sắc ra đời theo Quyết định số 145/2006/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ. Theo đó, trường ĐH đẳng cấp quốc tế (nay gọi là ĐH xuất sắc) được thành lập 100% vốn Nhà nước, vay Ngân hàng Thế giới (WB) và Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB), dự tính ban đầu xây dựng 4 trường, mỗi trường đầu tư 100 - 200 triệu USD, với các đối tác là Đức, Pháp, Nhật và Mỹ. Đến nay, đã có 2 trường ra đời, gồm: Trường ĐH Việt - Đức (VGU) ra đời năm 2008, dựa trên sự hợp tác giữa Chính phủ Việt Nam và Đức (trực tiếp là chính quyền bang Hessen), với tổng nguồn vốn đầu tư 3.720 tỷ đồng; và Trường ĐH Khoa học và Công nghệ Hà Nội, thành lập cuối năm 2009, trên cơ sở Hiệp định hợp tác cấp Chính phủ giữa Việt Nam và Pháp.

Trường Đại học Việt - Đức

Năm 2012, Ủy ban Văn hóa, Giáo dục, TN, TN và NĐ đã tổ chức giám sát chuyên đề Việc thực hiện Nghị quyết 35 và Nghị quyết 50 của QH liên quan đến GDĐH, trong đó có các trường ĐH xuất sắc. Theo đó, nhìn chung, việc xây dựng các trường này đã nhận được sự quan tâm đặc biệt của Chính phủ thông qua việc ban hành nhiều văn bản pháp quy với nhiều cơ chế, chính sách đặc thù hỗ trợ cho việc thành lập, xây dựng trường cả về đất đai, kinh phí cũng như quy chế tổ chức, hoạt động. Đồng thời, các trường cũng nhận được sự ủng hộ, hỗ trợ hiệu quả từ các đối tác nước ngoài, cả về tài chính lẫn nhân sự. Như Trường ĐH Việt - Đức được Chính phủ Đức và bang Hessen hỗ trợ nguồn ngân sách đáng kể; Hiệp hội 38 trường ĐH đối tác Đức cũng hỗ trợ một phần kinh phí, cử giảng viên, chuyên gia Đức sang làm việc, giảng dạy tại trường. Trường ĐH Khoa học và Công nghệ Hà Nội được Chính phủ Pháp thông báo ủng hộ các hoạt động để tạo ra nguồn vốn tương đương 100 triệu euro cho dự án xây dựng Trường, hỗ trợ đào tạo 400 tiến sỹ, trả lương cho các giáo sư Pháp sang giảng dạy, nghiên cứu và quản lý ở Việt Nam... Phía các trường ĐH Pháp đã hình thành liên minh gồm 57 trường ĐH và tổ chức nghiên cứu khoa học để hợp tác phát triển Trường ĐH Khoa học và Công nghệ Hà Nội.

Tuy nhiên, mặc dù đã đi vào hoạt động nhưng hệ thống nhà điều hành, phòng học, phòng thí nghiệm, thư viện... của Trường ĐH Việt - Đức và Trường ĐH Khoa học và Công nghệ Hà Nội vẫn đang phải đi thuê, mượn. Dự án xây dựng Trường ĐH Việt - Đức chưa thực hiện xong phương án thi tuyển kiến trúc; còn Dự án xây dựng Trường ĐH Khoa học và Công nghệ Hà Nội chưa được phê duyệt thiết kế kỹ thuật và tổng dự toán cũng như chưa được bàn giao mặt bằng xây dựng. Cơ cấu tổ chức cũng như năng lực quản lý, điều phối của các Ban quản lý Dự án còn hạn chế, nhiều cán bộ kiêm nhiệm nên chưa dành đủ thời gian cho dự án; không thuê được chuyên gia tư vấn trình độ cao, có bề dày kinh nghiệm và khả năng thích ứng với hoàn cảnh, điều kiện thực tế của Việt Nam... Bộ máy tổ chức điều hành của các trường chưa ổn định và đang trong giai đoạn kiện toàn. Trường ĐH Khoa học và Công nghệ Hà Nội mới thành lập được Hội đồng trường; Hội đồng Nội trị của Trường mới được kiện toàn và tổ chức họp lần thứ nhất vào tháng 4.2012.

Một tiết học của Trường ĐH Khoa học và Công nghệ Hà Nội

Các ĐH xuất sắc đòi hỏi một mô hình quản trị phù hợp, bảo đảm môi trường cạnh tranh và mức độ tự chủ cao; trong khi xây dựng trường ĐH xuất sắc là vấn đề mới, Việt Nam chưa có kinh nghiệm, nên phải vừa làm, vừa học hỏi và tận dụng ưu thế chuyên môn của các đối tác nước ngoài, vừa điều chỉnh cho phù hợp với điều kiện kinh tế, văn hóa, xã hội và chính trị của đất nước. Hơn thế, các ĐH xuất sắc đòi hỏi sự dồi dào về nguồn lực để đối phó với các khoản chi khổng lồ của một trường ĐH nghiên cứu chuyên sâu và đa ngành, trong đó sự hỗ trợ tài chính đáng kể và ổn định từ nhà nước rất quan trọng; nhưng nguồn lực của đất nước ta còn hạn chế, ảnh hưởng nhất định đến hoạt động của nhà trường. Việc tuyển chọn đội ngũ giảng viên cơ hữu trong nước cũng gặp nhiều khó khăn do yêu cầu cao về năng lực, trình độ chuyên môn, khả năng sử dụng thành thạo ngoại ngữ; trong khi mức lương bị hạn chế (hiện tại việc giảng dạy ở các trường còn dựa chủ yếu vào đội ngũ giảng viên nước ngoài do phía bạn trả chi phí). Một thách thức không nhỏ nữa là điều hòa mối quan hệ đối tác giữa các trường ĐH xuất sắc của Việt Nam với các trường đối tác nước ngoài, để tránh bị chệch hướng, trở thành địa chỉ tạo thêm việc làm và thu nhập cho một số giảng viên, giáo sư người nước ngoài.

Dư luận hiện vẫn còn nhiều ý kiến khác nhau, thậm chí trái chiều về nhãn hiệu trường ĐH xuất sắc cũng như về cách hiểu và cách làm, để nước ta có trường ĐH tầm cỡ khu vực và thế giới. Góp ý dự thảo Báo cáo kết quả giám sát của Ủy ban Văn hóa, Giáo dục, TN, TN và NĐ, một số đại biểu đề nghị làm rõ sự tham gia và vai trò của các đối tác trong dự án trường ĐH xuất sắc, cũng như cơ chế quản lý các trường này. “Giả sử rằng các trường ĐH xuất sắc thành công nhờ tất cả các ưu ái, khả năng nhân rộng mô hình này như thế nào? Các con chim én đặc biệt đó liệu có mang lại mùa xuân cho GDĐH Việt Nam hay không? Đây mới là điều quan trọng đối với tương lai của nền GDĐH nước nhà” - Gs Nguyễn Ngọc Trân nhấn mạnh.