Trường Đại học Ngoại thương tổ chức hội thảo Khoa học Quốc gia: Nhà nước kiến tạo phát triển ở Việt Nam trong bối cảnh phân mảnh toàn cầu

Trong bối cảnh đó, mục tiêu chiến lược của Việt Nam nhằm trở thành một quốc gia phát triển, có thu nhập cao vào năm 2045 đặt ra yêu cầu cấp bách về việc tái định hình mô hình tăng trưởng, hoàn thiện thể chế kinh tế và đặc biệt là nâng cấp năng lực quản trị quốc gia.

Ngày 20/6/2026, nhằm thiết lập một diễn đàn học thuật chuyên sâu, kết nối giữa nghiên cứu lý luận với hoạch định chính sách thực tiễn, Trường Đại học Ngoại Thương khởi xướng chuỗi Hội thảo khoa học quốc gia thường niên với chủ đề xuyên suốt: “Vai trò của Nhà nước và Thị trường trong phát triển bền vững ở Việt Nam” nhằm luận giải sâu sắc và cập nhật về vai trò và giới hạn của Nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Hội thảo năm 2026 tập trung vào chủ đề: “Nhà nước kiến tạo phát triển ở Việt Nam trong bối cảnh phân mảnh toàn cầu”.

Hội thảo đã thu hút đông đảo đại biểu tham dự, gồm lãnh đạo các sở, ban ngành, đại diện các trường đại học, viện nghiên cứu, doanh nghiệp và chuyên gia đầu ngành.

Phát biểu khai mạc tọa đàm, PGS, TS. Vũ Thị Hiền, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Ngoại Thương nhấn mạnh: "Thế giới đang trải qua những biến đổi sâu sắc về địa chính trị và công nghệ. Những sự thay đổi đó đang đặt ra những yêu cầu mới đối với vai trò của Nhà nước trong phát triển. Đối với Việt Nam, bối cảnh này vừa mang đến cơ hội, vừa đặt ra không ít thách thức.

Trong bối cảnh đó, Nhà nước không chỉ đóng vai trò điều tiết thị trường mà cần trở thành Nhà nước kiến tạo phát triển, có khả năng hoạch định tầm nhìn chiến lược, xây dựng thể chế hiệu quả, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và tạo dựng môi trường thuận lợi cho sự phát triển của mọi thành phần kinh tế. Đây cũng chính là lý do làm cho hội thảo này mang ý nghĩa lý luận và thực tiễn đặc biệt quan trọng. Đối với Trường Đại học Ngoại thương, hội thảo này cũng thể hiện định hướng phát triển học thuật của Nhà trường trong lĩnh vực kinh tế chính trị quốc tế. Nhà trường là một trong những cơ sở giáo dục tiên phong phát triển chương trình đào tạo cử nhân Kinh tế chính trị quốc tế tại Việt Nam".

TS. Nguyễn Đình Chúc, Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam và Thế giới cho rằng, trật tự thế giới sau chiến tranh thương mại đang xảy ra căng thẳng chính trị, sự phân tách đang là những mảng của của phân mảnh toàn cầu. Hiện nay, những vấn đề về nhà nước kiến tạo quan trọng hơn bao giờ hết.

Chương trình Hội thảo gồm hai phiên làm việc chính. Phiên tham luận tập trung vào các vấn đề lý luận và thực tiễn về bối cảnh phân mảnh toàn cầu và vai trò của nhà nước kiến tạo phát triển.

Trong tham luận mở đầu, ThS. Phùng Thị Lan Phương đã trình bày nghiên cứu về chính sách thương mại của Việt Nam trong bối cảnh phân mảnh toàn cầu. Với góc nhìn từ phía doanh nghiệp, bà Phùng Thị Lan Phương cho rằng mặc dù tăng trưởng thương mại của Việt Nam cao hơn tăng trưởng thương mại của thế giới,nhưng trên 70% kim ngạch thương mại đến từ doanh nghiệp FDI.

Thương mại Việt Nam đang đối mặt với một số thách thức do rào cản gia tăng từ phòng vệ thương mại và tiêu chuẩn kỹ thuật. Việt Nam đã triển khai một số cải cách về chính sách thương mại nhưng hiệu quả đạt kỳ vọng. Bà Phương cho rằng, phép thử thật sự của nhà nước kiến tạo thương mại không phải ban hành bao nhiêu chính sách, mà là biến tham vọng thành thực thi thực chất và năng lực cạnh tranh cho doanh nghiệp.

TS Lý Đại Hùng - Viện Kinh tế Việt Nam và Thế giới đã trình bày tham luận về giải ngân vốn FDI tại Việt Nam trong bối cảnh phân mảnh toàn cầu: Các thách thức và Giải pháp về Thể chế. Sau khi chỉ ra đặc trưng giải ngân vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài, TS Lý Đại Hùng phân tích thể chế giải ngân vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài.

TS. Lý Đại Hùng kiến nghị nhà nước kiến tạo phát triển cần chuyển mạnh từ tư duy thu hút số lượng sang chất lượng; Xây dựng môi trường kinh doanh minh bạch, nhất quán và dài hạn để nhà đầu tư an tâm; Hoàn thiện khung pháp lý bảo hộ sở hữu trí tuệ; Ưu tiên và thiết lập cơ chế hậu kiểm đối với các cam kết chuyển giao công nghệ và xây trung tâm R&D.

Trong Tham luận thứ ba của Hội thảo, PGS, TS Nguyễn Ngọc Hà - Trường Đại học Ngoại thương đã trình bày nghiên cứu về hoàn thiện pháp luật để xây dựng nhà nước kiến tạo phát triển ở Việt Nam trong bối cảnh phân mảnh toàn cầu. Diễn giả chỉ ra rằng việc chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm giúp tăng số lượng doanh nghiệp thành lập, giảm thời gian thành lập doanh nghiệp.

Tuy nhiên, nhà nước vẫn cần tháo gỡ một số nút thắt quan trọng như chồng chéo và phân tán pháp luật, phối hợp liên ngành chưa hiệu quả, chi phí tuân thủ và thủ tục còn cao, và thực thi chưa đồng đều giữa các cấp. PGS. TS Nguyễn Ngọc Hà đề xuất năm trụ cột pháp luật của nhà nước kiến tạo: dự báo để nhìn sớm rủi ro; kiến tạo thị trường để mở không gian cho đổi mới; điều phối phát triển để kết nối luật, chiến lược và nguồn lực; thích ứng để cập nhật nhanh trước biến động trước biến động; và bảo vệ lợi ích quốc gia để giữ chủ quyền, an ninh và công bằng. Trên cơ sở đó, diễn giả gợi ý bảy nhóm thể chế cần hoàn thiện trước.

Tiếp theo, phiên Thảo luận bàn tròn được chủ trì bởi TS Phí Vĩnh Tường – Phó Viện trưởng Viện kinh tế Việt Nam và thế giới, và PGS,TS Nguyễn Thị Tường Anh – Trường Đại học Ngoại Thương. Phiên thảo luận có sự tham gia của PGS,TS Phạm Thị Hồng Yến - Ủy viên chuyên trách, UB kinh tế và tài chính Quốc hội, TS Trần Toàn Thắng - Trưởng ban Quốc tế và Chính sách hội nhập, Viện Chiến lược và Chính sách Kinh tế - Tài chính, Bộ Tài chính, ThS Phùng Thị Lan Phương - Chuyên gia thương mại quốc tế, và TS. Dương Đức Đại – Trường Đại học Ngoại Thương.

TS. Trần Toàn Thắng chỉ ra một số thách thức mà Việt Nam phải đối mặt dưới tác động của xu hướng phân mảnh toàn cầu. Trong khi đó, sức chống chịu của Việt Nam cũng bộc lộ rất nhiều vấn đề, tụt hậu về công nghệ ngày càng hiện hữu hơn, rủi ro trong đầu tư cũng tăng lên.

ThS. Phùng Thị Lan Phương chỉ ra một số thách thức với doanh nghiệp Việt Nam, cụ thể là thị trường thế giới trở nên cạnh tranh hơn bao giờ hết, điều đó gây khó khăn hơn đối với các doanh nghiệp của Việt Nam. Các hiệp định đàm phán gặp nhiều khó khăn, mỗi quốc gia lại có những yêu cầu khác nhau về hàng xuất khẩu.

Từ góc nhìn lập pháp, PGS, TS. Phạm Thị Hồng Yến - Ủy viên chuyên trách, Ủy ban kinh tế và tài chính Quốc hội chỉ ra vai trò của nhà nước kiến tạo trong giai đoạn hiện nay. Để đáp ứng vai trò đó, Nhà nước đã và đang thực hiện cách mạng tinh gọn bộ máy nhằm tăng cường được sự thích ứng của Nhà nước trước những sự tác động của bên ngoài.

Đối với một số điểm nghẽn quan trọng trong quá trình kiến tạo phát triển, TS. Dương Đức Đại cho rằng nhà nước cần tập trung tháo gỡ ba điểm nghẽn về nguồn cung lao động, thể chế và cơ sở hạ tầng, đặc biệt là hạ tầng số. Câu chuyện cung lao động hiện nay không còn là câu chuyện “thiếu người” đơn thuần, mà là câu chuyện “thiếu đúng người, đúng kỹ năng, đúng thời điểm”.

Lực lượng lao động Việt Nam có tỷ trọng lớn là lao động chưa qua đào tạo, trong khi đó nhu cầu nguồn nhân lực trong bối cảnh phân mảnh toàn cầu đòi hỏi số lượng và chất lượng nhân lực trình độ cao vừa có hiểu biết liên ngành. Chìa khóa để giải quyết nằm ở các cơ sở giáo dục cần nâng cao chất lượng đào tạo.

Mặt khác, nhà nước cũng cần kiến tạo cơ hội việc làm cho nhóm lao động chưa qua đào tạo tại Việt Nam. Về thể chế, điểm nghẽn hiện nay là năng lực thích ứng thể chế đối với những thay đổi nhanh chóng của kinh tế thế giới. Nhà nước cần thực hiện giảm điều tiết (deregulation) kết hợp thiết lập cơ chế cảnh báo rủi ro sớm, đề phòng việc giảm điều tiết tạo ra các rủi ro lớn trong nền kinh tế.

Đối với hạ tầng, điểm nghẽn còn mở rộng ra hạ tầng số. Đây là một yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh quốc gia. Giải pháp quan trọng là đẩy nhanh đầu tư hạ tầng số quốc gia với thông qua đầu tư công vì đây là hàng hóa có tính chất công cộng rất cao và do đòi hỏi về tự chủ công nghệ. Bên cạnh đó, các hình thức kết hợp đầu tư công và tư cũng là một giải pháp khả thi.

Các chuyên gia đã chỉ ra những đặc điểm quan trọng nhất của nhà nước kiến tạo phát triển ở Việt Nam hiện nay: Một là, Dẫn dắt (Nhà nước thực hiện vai trò dẫn dắt); Hai là, Chuyển đổi tư duy (Cần chuyển đổi ở cả tư duy và cách làm); Ba là, Thân thiện thị trường (Nhà nước đứng ở phía sau kiến tạo để thị trường, doanh nghiệp, người lao động… “ghi bàn”); Bốn là, Vì dân (Nhà nước phục vụ nhân dân tối đa).

Khách mời và sinh viên tham gia Hội thảo cũng trao đổi về khả năng hấp thụ vốn đầu tư nước ngoài trong điều kiện Việt Nam hiện nay.

Phát biểu Bế mạc, TS. Phí Vĩnh Tường nhấn mạnh rằng hội thảo có ý nghĩa lý luận và thực tiễn rất cao, giúp cho trường ĐH Ngoại thương có những luận cứ khoa học trong việc xây dựng báo cáo khuyến nghị chính sách giúp Chính phủ chuyển đổi vai trò theo hướng nhà nước kiến tạo để thực hiện thắng lợi các mục tiêu phát triển năm 2045, một nhà nước kiến tạo có các đặc trưng Chuyển Đổi Tư Duy – Dẫn Dắt – Thân thiện thị trường – Vì Dân, Vì đất nước.