Trung Quốc trước sức ép già hóa dân số

Già hóa dân số đặt ra yêu cầu mới đối với hệ thống y tế

Những thay đổi về cơ cấu dân số đang tác động trực tiếp đến định hướng phát triển y tế của Trung Quốc. Quốc gia này từng có thể tận dụng được lợi thế về "dân số vàng” để thúc đẩy tăng trưởng kinh tế trong quá trình cải cách và mở cửa, song hiện phải đối mặt với tình trạng già hóa nhanh, tỷ lệ sinh giảm và quy mô lực lượng lao động thu hẹp. Những diễn biến này đòi hỏi hệ thống y tế phải điều chỉnh để đáp ứng nhu cầu chăm sóc sức khỏe ngày càng đa dạng của một xã hội đang già hóa.

Chương trình “Trung Quốc Khỏe mạnh 2030”, được Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc và Quốc vụ viện ban hành năm 2016, đã xác định già hóa dân số là một thách thức mới và đề ra các bước mở rộng nguồn lực y tế. Định hướng này tiếp tục được thúc đẩy trong Kế hoạch 5 năm lần thứ 15, công bố tháng 3/2026, với việc chuyển từ mô hình chăm sóc tập trung vào bệnh tật sang cách tiếp cận toàn diện hơn.

Hiện nay, tuổi thọ trung bình của người dân Trung Quốc ở mức gần 79,2 tuổi và Bắc Kinh đặt mục tiêu nâng con số này lên 80 tuổi vào năm 2030. Cùng với đó, chính sách y tế ngày càng chú trọng chẩn đoán sớm, phòng ngừa bệnh tật, già hóa khỏe mạnh và quản lý sức khỏe trong suốt vòng đời.

Sự thay đổi này diễn ra trong bối cảnh tỷ suất sinh của Trung Quốc đã giảm xuống khoảng 1 con/phụ nữ, thấp hơn đáng kể so với mức sinh thay thế 2,1. Năm 2024, nhóm dân số từ 65 tuổi trở lên chiếm 15,6% và được dự báo đạt ít nhất 30% vào năm 2050. Sau chính sách một con được triển khai từ năm 1980, Trung Quốc lần lượt điều chỉnh chính sách theo hướng cho phép các gia đình sinh hai con từ năm 2016 và ba con từ năm 2021.

Tuy nhiên, các biện pháp khuyến sinh như trợ cấp chăm sóc trẻ em, cải thiện dịch vụ hỗ trợ sinh nở và mở rộng chế độ nghỉ thai sản vẫn chưa đảo ngược được xu hướng giảm sinh. Chi phí sinh hoạt và nuôi dạy con cái, kết hôn muộn, việc làm thiếu ổn định và sự thay đổi quan niệm về quy mô gia đình tiếp tục tác động đến quyết định sinh con.

Thích ứng y tế với những thay đổi nhân khẩu học

Những thay đổi về nhân khẩu học đang thúc đẩy Trung Quốc điều chỉnh hệ thống y tế theo hướng chú trọng hơn đến phòng bệnh, quản lý bệnh mạn tính và chăm sóc người cao tuổi. Các bệnh không lây nhiễm (NCD) hiện chiếm 91% số ca tử vong tại nước này, trong khi nhu cầu chăm sóc dài hạn được dự báo tăng 2,5 lần vào năm 2050. Trước thực tế đó, Trung Quốc đang tăng cường các chương trình sàng lọc nguy cơ bệnh mạn tính, can thiệp hành vi, tiêm chủng và chăm sóc sức khỏe tâm thần, qua đó hình thành cách tiếp cận quản lý sức khỏe trong toàn bộ vòng đời.

Cùng với điều chỉnh mô hình chăm sóc, công nghệ số và robot ngày càng được ứng dụng để hỗ trợ người cao tuổi trong bối cảnh lực lượng lao động thu hẹp. Robot, thiết bị đeo và hệ thống nhà thông minh có thể hỗ trợ theo dõi các chỉ số sức khỏe, cảnh báo nguy cơ té ngã, phục hồi chức năng và đáp ứng một số nhu cầu chăm sóc hằng ngày. Trung Quốc cũng nghiên cứu ứng dụng giao diện não - máy tính (BCI) trong phục hồi chức năng, mở ra thêm hướng hỗ trợ người bị suy giảm khả năng vận động.

Song, việc đưa công nghệ vào chăm sóc sức khỏe vẫn gặp những hạn chế, nhất là tại khu vực nông thôn, nơi thiếu nhân lực chăm sóc và hạ tầng kỹ thuật số chưa đồng đều. Điều này đặt ra yêu cầu Trung Quốc vừa đẩy mạnh ứng dụng công nghệ, vừa tăng cường phân bổ nguồn lực và bảo đảm người dân ở các khu vực khác nhau có khả năng tiếp cận dịch vụ chăm sóc sức khỏe phù hợp.

Từ nghiên cứu lão hóa đến khoa học về trường thọ

Bên cạnh phòng bệnh, chăm sóc dài hạn và ứng dụng công nghệ, Trung Quốc đang mở rộng đầu tư vào nghiên cứu quá trình lão hóa với mục tiêu kéo dài thời gian sống khỏe mạnh. Cách tiếp cận mới coi lão hóa không chỉ là một quá trình tự nhiên, mà còn là một cơ chế sinh học có thể được nghiên cứu để tìm cách trì hoãn hoặc tác động. Điều này đang đưa khoa học về trường thọ từ lĩnh vực chăm sóc sức khỏe chủ động sang gần hơn với hệ thống y tế chính thống.

Một số sáng kiến cấp quốc gia tập trung xác định những yếu tố thúc đẩy hoặc làm chậm quá trình lão hóa. Nghiên cứu PENG ZU về lão hóa lành mạnh là một nghiên cứu quan sát, nhằm đánh giá tình trạng sức khỏe của người dân Trung Quốc và theo dõi các biến cố sức khỏe quan trọng, từ đó xác định những yếu tố liên quan đến suy giảm chức năng cơ thể. Trong khi đó, dự án X-Age, do Liên minh các Chỉ dấu sinh học về Lão hóa khởi xướng, hướng tới phát triển một “đồng hồ lão hóa” có khả năng xác định tuổi sinh học dựa trên các dấu ấn phân tử.

Các nghiên cứu cũng mở rộng sang những lĩnh vực như hệ vi sinh vật đường ruột, sinh học tế bào và các liệu pháp tác động đến quá trình lão hóa. Viện Chống lão hóa Sirio đang nghiên cứu vai trò của hệ vi sinh vật đường ruột đối với quá trình lão hóa và hợp tác với các đối tác châu Âu để phát triển các sản phẩm hướng tới những vấn đề liên quan đến tuổi tác. Một số nghiên cứu khác tập trung vào các hợp chất có khả năng tác động đến các tế bào đã lão hóa. Chẳng hạn, Lonvi Biosciences đang nghiên cứu procyanidin C1 (PCC1), một chiết xuất từ hạt nho mà các nghiên cứu tiền lâm sàng cho thấy có khả năng loại bỏ các tế bào lão hóa và tổn thương.

Lĩnh vực công nghệ sinh học cũng đang trở thành một phần của nỗ lực này. Một số doanh nghiệp Trung Quốc kết hợp AI, học máy và mô phỏng động lực học phân tử để phát triển các nền tảng phân phối thuốc dạng nano, hướng tới đưa thuốc đến những tế bào và cơ quan cụ thể. Các công ty khác nghiên cứu liệu pháp chống lão hóa cá nhân hóa dựa trên kỹ thuật tái lập trình tế bào, trong đó sử dụng các phân tử nhỏ để khôi phục một số chức năng của tế bào và nghiên cứu khả năng làm chậm quá trình lão hóa.

Không chỉ khu vực tư nhân, các cơ quan nghiên cứu nhà nước cũng tham gia vào lĩnh vực này. Các nhà nghiên cứu thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc đã phát triển một loại tế bào tiền thân trung mô có khả năng chống chịu với một số tác nhân gây căng thẳng. Các nghiên cứu tiền lâm sàng cho thấy loại tế bào này có thể làm chậm một số biểu hiện của quá trình lão hóa ở linh trưởng thông qua việc giảm viêm mãn tính và thoái hóa mô, đồng thời cải thiện chức năng nhận thức. Những kết quả này được xem là dữ liệu nền tảng cho các nghiên cứu tiếp theo về liệu pháp tương tự.

Một số hướng nghiên cứu đang được chuyển sang đánh giá lâm sàng. Trung Quốc chuẩn bị triển khai một thử nghiệm quy mô lớn với hơn 2.000 người trưởng thành từ 50 tuổi trở lên nhằm đánh giá tác động của amimestrocel, một liệu pháp có nguồn gốc từ tế bào gốc dây rốn, đối với quá trình lão hóa. Theo nguồn được cung cấp, đây là liệu pháp tế bào gốc đầu tiên được Cục Quản lý Sản phẩm Y tế Quốc gia Trung Quốc phê duyệt vào năm 2025 và được sử dụng tại khoảng 70 trung tâm cấy ghép trên cả nước.

Giới quan sát nhận định, sự thay đổi cơ cấu dân số đang thúc đẩy Trung Quốc tái định hình hệ thống y tế theo hướng kết hợp giữa phòng bệnh, quản lý sức khỏe suốt vòng đời, chăm sóc dài hạn, công nghệ kỹ thuật số và khoa học về sự trường thọ. Đây là phản ứng trước những sức ép đồng thời từ già hóa dân số, tỷ lệ sinh thấp, lực lượng lao động thu hẹp và gánh nặng ngày càng lớn của các bệnh không lây nhiễm. Mục tiêu dài hạn không chỉ là đáp ứng nhu cầu chăm sóc của một xã hội già hóa mà còn tìm cách trì hoãn những tác động bất lợi của quá trình lão hóa, qua đó kéo dài thời gian sống khỏe mạnh của người dân.