Trung học nghề - lời giải cho bài toán phân luồng

Quy định này không chỉ mở thêm một lựa chọn học tập cho học sinh sau khi hoàn thành bậc trung học cơ sở, mà còn thể hiện bước chuyển quan trọng trong tư duy phát triển nguồn nhân lực, từ thiên về đào tạo hàn lâm sang chú trọng cân bằng giữa tri thức và kỹ năng nghề nghiệp.

Trong nhiều năm qua, phân luồng sau trung học cơ sở luôn là vấn đề được đặt ra trong các chương trình cải cách giáo dục. Thực tế cho thấy, phần lớn học sinh sau khi tốt nghiệp THCS vẫn lựa chọn con đường tiếp tục học trung học phổ thông với kỳ vọng tiến tới đại học. Điều này phần nào phản ánh tâm lý xã hội coi đại học là con đường chủ đạo để lập nghiệp.

Tuy nhiên, trong bối cảnh nền kinh tế đang chuyển dịch mạnh sang hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu, nhu cầu về nguồn nhân lực kỹ thuật có tay nghề ngày càng gia tăng. Nhiều doanh nghiệp trong các lĩnh vực sản xuất, cơ khí, điện tử, logistics hay chế biến đang đối mặt với tình trạng thiếu hụt lao động kỹ thuật. Nghịch lý vì vậy ngày càng rõ: thị trường lao động “khát” lao động kỹ thuật, trong khi hệ thống giáo dục nghề nghiệp vẫn chưa thu hút được đông đảo người học. Khoảng cách này nếu không được thu hẹp sẽ trở thành điểm nghẽn của chiến lược phát triển nguồn nhân lực quốc gia.

Trong bối cảnh đó, việc bổ sung bậc trung học nghề có thể xem là một quyết sách mang tính cấu trúc, góp phần giải quyết căn cơ bài toán phân luồng và từng bước tái cân bằng hệ thống giáo dục giữa đào tạo học thuật và đào tạo kỹ năng. Theo quy định mới, từ năm 2026, học sinh tốt nghiệp THCS có thể lựa chọn học trung học nghề - một bậc học được thiết kế dành cho những em có định hướng nghề nghiệp sớm, chú trọng kỹ năng thực hành và khả năng tham gia thị trường lao động trong thời gian ngắn hơn so với lộ trình học thuật truyền thống.

Điểm đáng chú ý của mô hình trung học nghề là chương trình đào tạo được thiết kế theo hướng kết hợp giữa kiến thức giáo dục phổ thông nền tảng và đào tạo nghề. Người học vừa được trang bị những kiến thức cơ bản cần thiết, vừa được tăng cường thời lượng thực hành để hình thành năng lực nghề nghiệp ngay từ bậc học phổ thông. Cách tiếp cận này giúp học sinh có cơ hội xác định con đường nghề nghiệp sớm hơn, đồng thời góp phần đáp ứng nhu cầu nhân lực có tay nghề của nền kinh tế.

Theo lộ trình dự kiến, trong giai đoạn 2025 - 2026, Bộ Giáo dục và Đào tạo sẽ tập trung xây dựng khung pháp lý và chương trình đào tạo chuẩn cho trung học nghề. Từ năm 2026 đến năm 2030, chương trình sẽ triển khai tuyển sinh trên phạm vi toàn quốc tại các cơ sở đủ điều kiện. Sau giai đoạn này, mô hình sẽ được tổng kết, đánh giá để tiếp tục điều chỉnh, hoàn thiện.

Các cơ sở được phép đào tạo trung học nghề gồm trường trung học nghề; các trường trung cấp, cao đẳng đáp ứng yêu cầu; và một số cơ sở giáo dục đại học trong các lĩnh vực đặc thù như nghệ thuật hoặc thể thao. Thời gian đào tạo dự kiến là 3 năm, tương đương với bậc trung học phổ thông.

Có thể thấy, việc bổ sung trung học nghề không chỉ nhằm mở rộng lựa chọn học tập cho học sinh, mà còn đặt nền móng cho một chiến lược phát triển nguồn nhân lực cân bằng hơn, trong đó giáo dục nghề nghiệp giữ vai trò trụ cột cùng với giáo dục đại học. Đây cũng là cách tiếp cận phù hợp với xu hướng của nhiều quốc gia có nền công nghiệp phát triển, nơi giáo dục nghề nghiệp đóng vai trò quan trọng trong đào tạo lực lượng lao động kỹ thuật.

Tuy nhiên, để mô hình trung học nghề thực sự phát huy hiệu quả, việc triển khai cần được chuẩn bị đồng bộ, thận trọng và kiên trì. Trước hết, cần bảo đảm chất lượng chương trình đào tạo và đội ngũ giáo viên. Giáo dục nghề nghiệp có đặc thù gắn với thực hành và công nghệ sản xuất, do đó việc đào tạo, bồi dưỡng giáo viên và đầu tư trang thiết bị thực hành cần được quan tâm đúng mức.

Bên cạnh đó, cần gắn chặt quá trình đào tạo với nhu cầu của doanh nghiệp và thị trường lao động, để người học thấy rõ hơn cơ hội nghề nghiệp của con đường học nghề.

Cùng với đó, công tác hướng nghiệp trong nhà trường cần được thực hiện sớm và thực chất hơn. Học sinh và gia đình cần được cung cấp đầy đủ thông tin về nhu cầu nhân lực của nền kinh tế, về triển vọng nghề nghiệp của từng ngành nghề và về các con đường học tập khác nhau sau trung học cơ sở. Khi hiểu rõ hơn về thị trường lao động, người học sẽ có những lựa chọn phù hợp với năng lực và sở trường của mình.

Trong bối cảnh Việt Nam đang hướng tới mục tiêu trở thành nước đang phát triển có công nghiệp hiện đại và thu nhập trung bình cao vào năm 2030, nguồn nhân lực kỹ thuật sẽ đóng vai trò đặc biệt quan trọng. Nếu được triển khai bài bản, trung học nghề có thể trở thành một mắt xích quan trọng trong chiến lược phát triển nguồn nhân lực quốc gia, đồng thời góp phần thay đổi nhận thức xã hội về học nghề để giáo dục nghề nghiệp thực sự trở thành một lựa chọn có giá trị và được tôn trọng trong hệ thống giáo dục quốc dân.