Trao quyền đi đôi với bảo vệ người dám làm:Đưa Luật Phát triển đô thị vào cuộc sống - Kinh nghiệm từ đổi mới vùng của Hàn Quốc
Luật Phát triển đô thị có hiệu lực từ ngày 1/10/2026 đã trao cho TP. Hồ Chí Minh những quyền năng thể chế chưa từng có, đồng thời lần đầu tiên luật hóa cơ chế loại trừ, miễn trách nhiệm cho cán bộ dám nghĩ, dám làm vì lợi ích chung. Nhưng quyền năng trên giấy chỉ trở thành sức mạnh phát triển khi có những con người dám nhận trách nhiệm và một quy trình đủ rõ để họ yên tâm hành động. Đó là bài toán của công tác xây dựng Đảng, trước hết là công tác cán bộ, chứ không chỉ là bài toán kinh tế. Kinh nghiệm “hành chính tích cực” và “tăng trưởng do địa phương dẫn dắt” của Hàn Quốc gợi mở một lời giải có thể "nội địa hóa".
Từ quyền năng trên giấy đến năng lực vận hành
2026 là năm đầu triển khai Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng. Đây cũng là năm TP. Hồ Chí Minh tròn 50 năm mang tên Chủ tịch Hồ Chí Minh và bước vào giai đoạn phát triển mới sau cuộc sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025. Trong bối cảnh ấy, ngày 19/5/2026, Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết số 09-NQ/TW về xây dựng và phát triển TP. Hồ Chí Minh trong kỷ nguyên mới.
Thể chế hóa tinh thần đó, Bộ Chính trị thống nhất đổi tên dự án Luật Đô thị đặc biệt thành Luật Phát triển đô thị và đồng ý phân quyền cho đô thị đặc biệt trong xây dựng thể chế.
Sáng 24/8/2026, Quốc hội thông qua Luật với 465 đại biểu tán thành, bằng 93% tổng số đại biểu. Luật gồm 5 chương, 66 điều, có hiệu lực từ ngày 1/10/2026.
Về thực chất, đây là một bước chuyển tư duy lập pháp. Thay vì mỗi thành phố xin một nghị quyết đặc thù riêng, Quốc hội xây dựng một khung pháp lý chung, trao quyền trực tiếp cho TP. Hồ Chí Minh và các đô thị đặc biệt.
Thành phố được mở rộng thẩm quyền ban hành văn bản quy phạm pháp luật để xử lý các vấn đề đặc thù phát sinh từ thực tiễn.
Thành phố cũng được quyết định thí điểm cơ chế, chính sách và thử nghiệm có kiểm soát đối với công nghệ và mô hình kinh doanh mới như trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, kinh tế số.
Lần đầu tiên trong lịch sử, Thành phố không thiếu khát vọng, không thiếu nguồn lực và cũng không thiếu thẩm quyền trên văn bản. Câu hỏi then chốt vì thế đã đổi khác: ai sẽ biến những thẩm quyền ấy thành quyết định, dự án và kết quả cụ thể, và họ cần điều kiện gì để làm điều đó vừa nhanh vừa an toàn?
Ngay sau khi Luật được thông qua, tại Hội nghị quán triệt ngày 26/8/2026, Bí thư Thành ủy Trần Lưu Quang đã chỉ ra đúng trọng tâm. Thành phố không thể tiếp tục tư duy chờ hướng dẫn của Trung ương với những nội dung Luật đã trao quyền.
Đội ngũ phải được rà soát, kiên quyết thay thế cán bộ sợ sai, né tránh trách nhiệm, đồng thời bảo vệ người dám nghĩ, dám làm vì lợi ích chung.
Thành bại của cơ chế mới, theo Bí thư Thành ủy Trần Lưu Quang, được quyết định tại 168 xã, phường, đặc khu.
.jpeg)
Điểm nghẽn của mọi điểm nghẽn: Tâm lý sợ sai
Đại hội XIV của Đảng xác định yêu cầu tiếp tục đổi mới mạnh mẽ công tác cán bộ, bảo đảm thực chất, hiệu quả. Mục tiêu là xây dựng đội ngũ cán bộ các cấp thực sự có đức, có tài, không ngừng tự đổi mới, ngang tầm nhiệm vụ. Khi thể chế đã được tháo gỡ, chính yêu cầu này trở thành biến số quyết định.
Thực tiễn những năm qua cho thấy một nghịch lý: nhiều cơ chế đặc thù đã được ban hành nhưng chậm đi vào cuộc sống. Nguyên nhân nằm ở tâm lý e ngại rủi ro pháp lý của một bộ phận cán bộ. Khi ranh giới giữa “đổi mới sáng tạo” và “sai phạm” chưa rõ, lựa chọn an toàn nhất với cá nhân là không làm, hoặc làm đúng tuyệt đối theo tiền lệ. Cái giá của sự chậm trễ ấy lại do xã hội gánh chịu: cơ hội đầu tư trôi qua, nguồn lực bị lãng phí, niềm tin của người dân và doanh nghiệp bị bào mòn.
Đảng ta đã sớm nhận diện vấn đề này. Kết luận số 14-KL/TW ngày 22/9/2021 của Bộ Chính trị đặt ra chủ trương khuyến khích và bảo vệ cán bộ năng động, sáng tạo vì lợi ích chung. Các nghị quyết chiến lược gần đây của Bộ Chính trị về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, về xây dựng và thi hành pháp luật, về kinh tế tư nhân đều nhấn mạnh tinh thần chấp nhận rủi ro có kiểm soát trong cái mới.
Điểm mới của Luật Phát triển đô thị là đưa chủ trương ấy lên tầm luật. Lần đầu tiên, cơ chế loại trừ, miễn trách nhiệm pháp lý được luật hóa trong những trường hợp nhất định. Người đứng đầu, cán bộ, công chức, viên chức khi xây dựng, ban hành văn bản hoặc thực hiện thí điểm chính sách mới có thể được loại trừ, miễn trách nhiệm nếu không vụ lợi và thực hiện đúng thẩm quyền, trình tự, thủ tục.
Tuy nhiên, một quy định nguyên tắc chưa tự động tạo ra sự tự tin. Cán bộ ở phường, xã hay ở sở, ngành sẽ chỉ dám hành động khi biết chính xác: thế nào là “đúng quy trình”, ai thẩm định, hồ sơ nào chứng minh “không vụ lợi”, và khi thử nghiệm không thành công thì hậu quả pháp lý dừng ở đâu.
Trả lời các câu hỏi đó chính là cụ thể hóa nghị quyết về công tác cán bộ, đưa tinh thần “dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm” vào một quy trình có thể kiểm chứng.
Hàn Quốc: Biến “dám làm” thành một thiết chế
Hàn Quốc đang bước vào cái mà giới chính sách nước này gọi là cuộc đại chuyển đổi lần thứ ba.
Sau công nghiệp hóa và dân chủ hóa, mục tiêu hiện nay là chuyển từ cấu trúc đơn cực tập trung vào vùng Thủ đô sang mô hình “tăng trưởng do địa phương dẫn dắt” (지방주도성장). Chiến lược “5 cực, 3 đặc khu” (5극3특) phân vai chuyên môn hóa cho từng vùng, tránh tình trạng các địa phương cạnh tranh dàn trải trong cùng một ngành. Bài toán ấy rất gần với bài toán liên kết vùng mà TP. Hồ Chí Minh đang đối mặt sau khi mở rộng không gian phát triển.
Điều đáng học không chỉ là mô hình phân vùng, mà là cách Hàn Quốc thiết chế hóa sự dấn thân của công chức. Có ba công cụ đáng chú ý.
Thứ nhất, “đặc khu tự do quy định” (규제자유특구), được triển khai từ năm 2019. Tại các khu này, doanh nghiệp được thử nghiệm công nghệ và mô hình kinh doanh mới trong phạm vi địa lý và thời gian xác định, với điều kiện an toàn được đặt ra từ trước. Nhà nước không cấm cái mới chỉ vì luật chưa kịp quy định, nhưng cũng không buông lỏng quản lý.
Thứ hai, chế độ “hành chính tích cực” (적극행정). Công chức chủ động giải quyết vấn đề vì lợi ích công được bảo vệ khỏi trách nhiệm kỷ luật nếu không có lỗi cố ý hay vụ lợi. Ngược lại, thái độ né tránh, đùn đẩy (소극행정) bị coi là một hình thức vi phạm phải xử lý. Hai vế này đi cùng nhau, giống tinh thần “bảo vệ người dám làm, thay thế người sợ sai” mà Thành phố đang đặt ra.
Thứ ba, “kiểm toán tư vấn trước” (사전컨설팅). Trước khi quyết định một việc chưa có tiền lệ, cơ quan có thể đề nghị cơ quan kiểm toán, thanh tra cho ý kiến. Nếu làm đúng theo ý kiến đó, người thực hiện được miễn trách nhiệm về sau. Cơ quan kiểm soát vì thế chuyển một phần vai trò từ “bắt lỗi sau” sang “đồng hành từ trước”.
Là người trực tiếp tham gia các hoạt động của cộng đồng và mạng lưới đổi mới sáng tạo tại tỉnh Chungnam, tôi nhận thấy hiệu quả lớn nhất của các công cụ này là tâm lý. Khi quy trình rõ ràng và được công bố trước, công chức địa phương sẵn sàng ngồi cùng bàn với doanh nghiệp, trường đại học và chuyên gia nước ngoài để cùng thiết kế giải pháp. Sự tự tin ấy không đến từ khẩu hiệu, mà đến từ thiết chế.
Năm bước để “dám làm” trở thành “làm có quy trình”
Từ kinh nghiệm Hàn Quốc và yêu cầu của Luật Phát triển đô thị, có thể cụ thể hóa cơ chế bảo vệ cán bộ thành một quy trình quản trị rủi ro gồm năm bước. Mỗi bước trả lời một câu hỏi mà người cán bộ thường đặt ra trước khi quyết định.
- Đăng ký trước: “Tôi đang làm gì, trong phạm vi nào?” Mọi đề xuất thí điểm hoặc thử nghiệm có kiểm soát được đăng ký với mục tiêu, phạm vi, thời hạn và chỉ số đánh giá rõ ràng. Việc đăng ký xác lập một “vùng an toàn pháp lý” cho người thực hiện ngay từ đầu.
- Thẩm định độc lập: “Ai cho ý kiến trước khi tôi làm?” Một hội đồng gồm chuyên gia chuyên môn, pháp lý và đại diện cơ quan kiểm tra, thanh tra cho ý kiến trước. Đây là phiên bản Việt Nam của “kiểm toán tư vấn trước”, giúp phát hiện rủi ro sớm thay vì xử lý hậu quả muộn.
- Hồ sơ quyết định minh bạch: “Làm sao chứng minh tôi không vụ lợi?” Toàn bộ căn cứ, phương án được cân nhắc, ý kiến thẩm định và xung đột lợi ích (nếu có) được ghi nhận trên hệ thống số. Bộ hồ sơ này vừa là căn cứ để miễn trách nhiệm, vừa là công cụ để Nhân dân và tổ chức đảng giám sát.
- Giới hạn không gian và thời gian: “Nếu sai, thiệt hại dừng ở đâu?” Thử nghiệm được triển khai tại một địa bàn và trong một thời hạn xác định, kèm điều kiện dừng khi vượt ngưỡng rủi ro. Rủi ro được khoanh vùng, không lan ra toàn hệ thống.
- Đánh giá sau thử nghiệm: “Nhân rộng hay dừng lại?” Kết quả được đánh giá công khai theo chỉ số đã đăng ký. Thành công thì nhân rộng; không thành công nhưng đúng quy trình thì rút kinh nghiệm, không truy cứu cá nhân.
Để quy trình này đi vào cuộc sống nhanh nhất, Thành phố có thể chọn một địa bàn làm “vùng xanh pháp lý” thí điểm, chẳng hạn khu vực tập trung các trường đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp công nghệ. Lĩnh vực ưu tiên là những lĩnh vực Luật đã mở đường cho thử nghiệm có kiểm soát: trí tuệ nhân tạo, dữ liệu, kinh tế số, năng lượng xanh.
Cùng với đó, cần thiết lập một nền tảng đổi mới sáng tạo vùng quy tụ Nhà nước, doanh nghiệp, đại học, viện nghiên cứu và người dân, có cơ chế chia sẻ lợi ích rõ ràng. Mô hình pháp nhân quỹ mà các địa phương Hàn Quốc đang thử nghiệm cho thấy: khi các bên cùng hưởng lợi từ thành công, họ cũng cùng chia sẻ trách nhiệm quản trị rủi ro. Người cán bộ khi đó không đơn độc trước quyết định của mình.
Trao quyền đi đôi với kiểm soát quyền lực: vai trò của tổ chức đảng và trí thức kiều bào
Bảo vệ người dám làm không có nghĩa là nới lỏng kỷ cương. Một nguyên tắc xuyên suốt của Luật Phát triển đô thị là trao quyền phải đi đôi với kiểm soát quyền lực. Luật quy định cụ thể về thanh tra, kiểm tra, giám sát và trách nhiệm giải trình của Quốc hội, Chính phủ, chính quyền đô thị đặc biệt, cũng như của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức thành viên. Cơ chế mới phải được tiền kiểm bằng đánh giá tác động và hậu kiểm bằng giám sát, công khai, trách nhiệm giải trình, nhất là của người đứng đầu.
Nhìn từ góc độ xây dựng Đảng, quy trình năm bước nêu trên chính là cầu nối giữa hai yêu cầu tưởng như đối lập. Một mặt là khuyến khích sáng tạo. Mặt khác là giữ nghiêm nguyên tắc “không có vùng cấm, không có ngoại lệ” trong phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực. Khi mọi quyết định đều có hồ sơ minh bạch, ranh giới giữa người dám làm vì việc chung và kẻ lợi dụng cơ chế để trục lợi trở nên rõ ràng. Người làm đúng được bảo vệ; người lạm dụng bị phát hiện và xử lý.
Ở đây, vai trò của tổ chức cơ sở đảng là trung tâm. Cấp ủy, chi bộ cần đưa việc thực hiện quy trình này vào nội dung sinh hoạt định kỳ, coi đó là một tiêu chí đánh giá cán bộ, đảng viên. Kết quả đánh giá cán bộ nên đo bằng sản phẩm cụ thể và mức độ dám đảm nhận việc khó, chứ không chỉ bằng việc không mắc sai phạm. Ủy ban kiểm tra các cấp có thể chủ động tham gia ngay từ bước thẩm định, chuyển trọng tâm từ “xử lý sau” sang “phòng ngừa từ trước”, đúng tinh thần đổi mới công tác kiểm tra, giám sát theo hướng dựa trên dữ liệu.
Một nguồn lực khác cũng cần được thể chế hóa: đội ngũ trí thức, doanh nhân người Việt Nam ở nước ngoài. Kết luận số 12-KL/TW ngày 12/8/2021 của Bộ Chính trị đã xác định cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài là bộ phận không tách rời và là nguồn lực quan trọng của dân tộc. Tại Hàn Quốc, nhiều trí thức người Việt đang làm việc trực tiếp trong các viện nghiên cứu, trường đại học, doanh nghiệp và cơ quan hoạch định chính sách vùng. Họ hiểu cả cách vận hành của hệ thống Hàn Quốc lẫn điều kiện thực tiễn trong nước.
Các tổ chức đảng và hội đoàn người Việt tại Hàn Quốc có thể đóng vai trò cầu nối cụ thể. Có thể kể đến việc giới thiệu chuyên gia tham gia hội đồng thẩm định độc lập, kết nối các địa phương Hàn Quốc có mô hình đặc khu tự do quy định với Thành phố, tổ chức các đoàn trao đổi cán bộ ngắn hạn về hành chính tích cực. Đây cũng là cách chi bộ ở nước ngoài góp phần đưa nghị quyết vào cuộc sống, gắn công tác xây dựng Đảng với nhiệm vụ phát triển của đất nước.
Thể chế mở đường, con người quyết định
Chủ tịch Hồ Chí Minh từng căn dặn: cán bộ là cái gốc của mọi công việc. Năm mươi năm sau ngày Thành phố vinh dự mang tên Người, lời dạy ấy càng thêm thời sự.
Luật Phát triển đô thị đã mở ra không gian thể chế rộng nhất từ trước tới nay cho TP. Hồ Chí Minh. Nhưng không gian ấy chỉ được lấp đầy bởi những con người dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm, và bởi một hệ thống đủ minh bạch để bảo vệ họ.
Kinh nghiệm Hàn Quốc cho thấy sự dấn thân của công chức có thể được thiết chế hóa: bằng đặc khu thử nghiệm, bằng cơ chế miễn trách cho hành chính tích cực, bằng kiểm toán tư vấn trước. Việt Nam hoàn toàn có thể nội địa hóa các công cụ này, đặt dưới sự lãnh đạo của Đảng và sự giám sát của Nhân dân.
Cụ thể hóa cơ chế bảo vệ cán bộ thành một quy trình năm bước rõ ràng, gắn với vai trò của chi bộ và ủy ban kiểm tra, là một việc làm thiết thực để đưa Nghị quyết Đại hội XIV và Nghị quyết 09-NQ/TW vào cuộc sống. Khi người cán bộ yên tâm hành động vì lợi ích chung, niềm tin của Nhân dân vào Đảng sẽ được củng cố bằng chính những kết quả phát triển cụ thể. Đó cũng là con đường để Thành phố mang tên Bác vươn lên trở thành siêu đô thị thu nhập cao dẫn dắt khu vực vào năm 2045, và một đô thị toàn cầu mang đậm bản sắc Việt Nam vào năm 2075, khi đất nước tròn 100 năm thống nhất.
