Trà Thái Nguyên - Hành trình chưa kể
Từ những vùng chè trăm tuổi đến khát vọng đưa trà Thái Nguyên vươn ra thế giới là hành trình được bồi đắp bằng chiều sâu văn hóa, công sức của bao thế hệ người trồng chè và tâm huyết của những người hoạch định chính sách. Trên hành trình ấy, cây chè vừa là niềm tự hào của vùng đất, vừa mở ra những hướng phát triển mới trên “Hành trình khát vọng xanh”, nơi giá trị truyền thống hòa cùng tư duy đổi mới để nâng tầm một sản vật đã làm nên danh tiếng Thái Nguyên.
Từ những vùng chè trăm tuổi đến khát vọng đưa trà Thái Nguyên vươn ra thế giới là hành trình được bồi đắp bằng chiều sâu văn hóa, công sức của bao thế hệ người trồng chè và tâm huyết của những người hoạch định chính sách. Trên hành trình ấy, cây chè vừa là niềm tự hào của vùng đất, vừa mở ra những hướng phát triển mới trên “Hành trình khát vọng xanh”, nơi giá trị truyền thống hòa cùng tư duy đổi mới để nâng tầm một sản vật đã làm nên danh tiếng Thái Nguyên.
“Địa linh sinh trà - Thái Nguyên danh tỏa”
“Địa linh sinh trà - Thái Nguyên danh tỏa”, đây là một cách nói giàu hình ảnh trong cuốn sách “Trà Thái Nguyên - Hành trình khát vọng xanh” của Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Trịnh Việt Hùng, nguyên Bí thư Tỉnh ủy, nguyên Chủ tịch UBND tỉnh Thái Nguyên.
Được thiên nhiên ưu đãi về thổ nhưỡng, khí hậu, cùng kinh nghiệm canh tác, bí quyết chế biến và nghệ thuật thưởng trà được bồi đắp qua nhiều thế hệ, Thái Nguyên đã tạo dựng vị thế riêng trên bản đồ trà Việt. Trà nơi đây mang hương cốm non đặc trưng, vị chát dịu nơi đầu lưỡi, để rồi đọng lại hậu ngọt sâu lắng. Bởi thế, nhắc đến Thái Nguyên, người ta thường nghĩ ngay đến trà; còn nhắc đến trà Việt, Thái Nguyên luôn là một trong những tên tuổi được nhớ đến đầu tiên.
Từ những ghi chép trong sử sách đến sự hiện diện của những cây chè cổ thụ hàng trăm năm tuổi ở núi Bóng, có thể thấy cây chè đã gắn bó với vùng đất và con người Thái Nguyên qua nhiều thế hệ. Qua năm tháng, bao câu chuyện về cây chè, chén trà được lưu truyền, thấm vào đời sống, thơ ca, nhạc họa, trở thành một phần bản sắc văn hóa của đất và người Thái Nguyên.
Trên vùng đất ấy, những vùng chè nổi tiếng dần hình thành, mỗi nơi mang một hương sắc riêng, cùng góp phần làm nên danh tiếng trà Thái Nguyên và bồi đắp những giá trị văn hóa, kinh tế đặc sắc của địa phương. Trong cuốn sách “Trà Thái Nguyên - Hành trình khát vọng xanh”, Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Trịnh Việt Hùng đã khắc họa sinh động bức tranh ấy: “Từ Tân Cương trứ danh đến La Bằng sâu lắng, từ Trại Cài cần mẫn đến Khe Cốc tinh khôi hay Bằng Phúc thượng nguồn, mỗi vùng chè của Thái Nguyên đều góp phần tạo nên một bản đồ danh trà vừa phong phú, vừa đặc sắc”.
Trong cuốn sách “Lịch sử tỉnh Thái Nguyên” do Tỉnh ủy - Hội đồng nhân dân - Ủy ban nhân dân tỉnh Thái Nguyên phối hợp với Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật tổ chức biên soạn và xuất bản hồi tháng 9 năm 2025; cây chè, nghề trồng và chế biến chè, văn hóa trà được đưa vào như một trong những nội dung lịch sử đặc thù, đặc trưng và có vai trò chủ đạo về kinh tế - xã hội của vùng đất Thái Nguyên. Qua từng chương, gắn liền với những giai đoạn thăng trầm lịch sử, cây chè vẫn luôn hiện hữu, bén rễ sâu vào đời sống, là biểu tượng văn hóa và niềm tự hào của vùng đất này. Từ quá trình đưa giống chè trung du từ Phú Thọ về Thái Nguyên, phát triển của các vùng chè trọng điểm, chuyển từ canh tác truyền thống sang ứng dụng khoa học kỹ thuật, xây dựng thương hiệu “Đệ nhất danh trà” và phát triển du lịch cộng đồng gắn với cây chè qua các thời kỳ…
Chiều sâu lịch sử được khắc ghi và bản sắc văn hóa đã tạo cho trà Thái Nguyên một lợi thế riêng. Nhưng, làm thế nào để gìn giữ và phát huy những giá trị văn hóa trà được bồi đắp qua nhiều thế hệ, đồng thời nâng cao giá trị kinh tế của cây chè, cải thiện đời sống người trồng chè và đưa thương hiệu trà Thái Nguyên vươn xa? Đây là mong mỏi, cũng là mối trăn trở thường trực của các thế hệ lãnh đạo tỉnh Thái Nguyên trong quá trình hoạch định chiến lược phát triển kinh tế - xã hội của địa phương.
Từ di sản văn hóa đến khát vọng ngành chè tỷ đô
Từ những suy tư ấy, bằng tầm nhìn chiến lược, quyết tâm chính trị và sự thấu hiểu thực tiễn, nhiều quyết sách quan trọng đã được hình thành, từng bước tạo nền tảng hiện thực hóa khát vọng đưa chè Thái Nguyên trở thành ngành kinh tế mũi nhọn, hướng tới giá trị “tỷ đô” trên “Hành trình khát vọng xanh”. Các chính sách được xây dựng và triển khai theo hướng vừa bảo vệ, phát triển vùng nguyên liệu, vừa nâng cao chất lượng, giá trị sản phẩm, xây dựng thương hiệu và phát huy giá trị văn hóa trà gắn với phát triển du lịch.
Đầu năm 2022, UBND tỉnh Thái Nguyên ban hành Văn bản số 593/UBND-CNN&XD về việc tăng cường quản lý, bảo vệ diện tích đất trồng chè, yêu cầu không chuyển mục đích sử dụng đất trồng chè sang mục đích khác. Quyết sách này bắt nguồn từ quan điểm coi vùng nguyên liệu là nền tảng cốt lõi cho sự phát triển của ngành chè, vừa bảo đảm sản xuất ổn định, chất lượng sản phẩm, vừa gìn giữ những giá trị đặc trưng làm nên danh tiếng trà Thái Nguyên. Gìn giữ những vùng chè truyền thống vì thế cũng chính là gìn giữ nền tảng để ngành chè phát triển bền vững, nâng cao giá trị và sức cạnh tranh trên thị trường.
Trên nền tảng đó, tư duy phát triển ngành chè tiếp tục được mở rộng theo hướng nâng cao giá trị gia tăng, ứng dụng khoa học công nghệ và tăng cường liên kết chuỗi giá trị. Bước chuyển quan trọng được thể hiện qua Nghị quyết số 11-NQ/TU về phát triển ngành chè Thái Nguyên giai đoạn 2025 - 2030, do Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh ban hành đầu năm 2025. Nghị quyết đặt mục tiêu đưa tổng giá trị sản phẩm chè đạt 25.000 tỷ đồng vào năm 2030, đồng thời chú trọng bảo tồn, phát huy những giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể gắn với cây chè và sản phẩm trà.
Để hiện thực hóa những mục tiêu này, HĐND tỉnh đã ban hành nghị quyết về các chính sách hỗ trợ phát triển ngành chè, với tổng kinh phí dự kiến hơn 500 tỷ đồng trong giai đoạn 2025 - 2030.
Không dừng ở việc hỗ trợ sản xuất, Thái Nguyên còn đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ và chuyển đổi số để nâng cao chất lượng, giá trị và sức cạnh tranh của sản phẩm. Từ quy hoạch vùng chè theo tiêu chuẩn GAP, hữu cơ đến ứng dụng công nghệ số, trí tuệ nhân tạo trong kiểm soát chất lượng, truy xuất nguồn gốc; xây dựng chỉ dẫn địa lý và thu hút đầu tư các tổ hợp nhà máy chế biến chè công nghệ cao, các giải pháp đều hướng tới mục tiêu phát triển ngành chè theo chiều sâu, lấy chất lượng, giá trị gia tăng và thương hiệu làm động lực tăng trưởng.
Đặc biệt, bên cạnh mục tiêu nâng cao giá trị kinh tế, Thái Nguyên còn chú trọng khai thác chiều sâu văn hóa của cây chè để mở rộng không gian phát triển du lịch, dịch vụ. Ngay sau khi Nghị quyết số 11-NQ/TU được ban hành, Bí thư Tỉnh ủy và Thường trực Tỉnh ủy đã trực tiếp làm việc với các Hợp tác xã, các doanh nghiệp, nhà khoa học, nhà quản lý bàn các phương án phát triển văn hóa trà, nghệ thuật thưởng trà, đầu tư hạ tầng tại những vùng chè nổi tiếng và bảo tồn nguồn gen, mở ra hành trình gìn giữ, phát huy giá trị các vườn chè cổ quý hiếm trên địa bàn.
Hành trình đưa cây chè trở thành nguồn lực phát triển đa giá trị
Với lộ trình phát triển rõ ràng và quyết tâm cao của lãnh đạo tỉnh, cộng đồng doanh nghiệp, hợp tác xã và người dân, ngành chè Thái Nguyên đã ghi nhận những chuyển biến tích cực. Giá trị cây chè ngày càng được nâng lên, trước hết từ hiệu quả sản xuất, chất lượng sản phẩm và sự phát triển của các thương hiệu, đồng thời mở rộng sang những lĩnh vực giàu tiềm năng như ẩm thực, văn hóa, du lịch và dịch vụ.
Diện tích chè cùng vì thế không chỉ được bảo tồn mà còn tăng khoảng 400 - 500ha mỗi năm, giá trị thu được bình quân trên một ha đạt 400 - 600 triệu đồng; tại một số vùng chè đặc sản như Tân Cương, La Bằng, Vô Tranh, con số này lên tới 800 triệu - 1,5 tỷ đồng. Toàn tỉnh có hơn 17.800ha chè áp dụng quy trình sản xuất an toàn, trong đó hơn 5.900ha được chứng nhận VietGAP và 179ha được chứng nhận hữu cơ. Năm 2026, Thái Nguyên có thêm 3 sản phẩm chè được công nhận OCOP 5 sao cấp quốc gia, nâng tổng số sản phẩm OCOP 5 sao của tỉnh lên 13 sản phẩm.
.jpg)
Bên cạnh những doanh nghiệp, làng nghề và thương hiệu trà lâu đời, Thái Nguyên đang đón thêm những chủ thể kinh doanh mới, mang theo tư duy và cách làm hiện đại. Thành lập năm 2020, Hợp tác xã Hương Vân Trà từng bước khẳng định thương hiệu bằng việc chú trọng chất lượng, phát triển các dòng trà cao cấp; đến tháng 4/2026, hai sản phẩm của hợp tác xã đã được công nhận OCOP 5 sao quốc gia. Hợp tác xã Trà Nguyên Long, ra đời năm 2022, lại lựa chọn hướng đi gắn sản xuất với chuyển đổi số, đưa khoảng 50% sản phẩm tiêu thụ qua các nền tảng trực tuyến. Gần đây hơn, là thương hiệu trà ESG của Công ty Cổ phần Chè Quân Chu, thương hiệu trà của Hợp tác xã Trà Búp Ngọc bắt đầu hành trình xây dựng thương hiệu từ vùng nguyên liệu, chú trọng chuẩn hóa chất lượng và quảng bá sản phẩm…
Mỗi mô hình một cách tiếp cận, nhưng cùng cho thấy sự chuyển biến trong tư duy của người làm chè: từ chú trọng sản xuất sang quan tâm nhiều hơn đến chất lượng, nhận diện thương hiệu và thị trường. Sự tiếp nối giữa kinh nghiệm của những thế hệ đi trước với tinh thần đổi mới của các chủ thể trẻ đang góp phần làm phong phú thêm diện mạo ngành chè Thái Nguyên.
Giá trị cây chè cũng đang được khám phá theo những cách mới mẻ, vượt ra ngoài chén trà truyền thống. Từ lá chè xanh, các cơ sở sản xuất đã sáng tạo nhiều sản phẩm như bột matcha, trà sữa hòa tan, trà thảo mộc, bánh kẹo trà xanh, cá kho lá chè và các sản phẩm chăm sóc cá nhân. Đáng chú ý, mô hình nuôi lợn bằng thức ăn bổ sung bột chè xanh đã mở thêm hướng tận dụng nguyên liệu, tạo ra sản phẩm mang nhãn hiệu “Thịt lợn trà xanh - Tinh hoa Thái Nguyên” được bảo hộ sở hữu trí tuệ. Trong lĩnh vực ẩm thực, những món ăn như thịt lợn cuốn lá chè, chả cá lá chè xanh, gà hấp lá chè xanh cùng các chương trình trà chiều đang làm phong phú thêm trải nghiệm của du khách.
Sự sáng tạo ấy tiếp tục được khơi gợi tại Liên hoan Ẩm thực từ trà trong khuôn khổ Festival Trà Quốc tế Thái Nguyên 2026, nơi dự kiến giới thiệu khoảng 150 món ăn, đồ uống và sản phẩm từ trà, đồng thời hướng tới chuyển giao công thức cho các cơ sở kinh doanh dịch vụ. Từ một sản vật quen thuộc, cây chè đang mở ra những khả năng mới trong chế biến thực phẩm, phát triển du lịch và gia tăng giá trị kinh tế.
Từ những vùng chè, không gian văn hóa trà đang từng bước được mở rộng, kết nối với nhịp sống đô thị và các hoạt động thương mại, dịch vụ. Một trong những điểm nhấn là phố đi bộ Central Square Thái Nguyên, công trình đang hoàn thiện những hạng mục cuối cùng, dự kiến khánh thành trước thềm Festival Trà Quốc tế Thái Nguyên 2026. Để hình thành không gian chung ấy, địa phương đã phải dành nhiều công sức cho việc giải phóng mặt bằng, sắp xếp lại không gian đô thị, hài hòa lợi ích của người dân với yêu cầu phát triển lâu dài. Tất cả đều hướng tới mục tiêu duy nhất: Kiến tạo một không gian văn hóa, thương mại và du lịch xứng tầm, nơi những giá trị đặc sắc của trà Thái Nguyên được gìn giữ, lan tỏa và trở thành nguồn lực phát triển, góp phần mở rộng sinh kế, nâng cao chất lượng sống của người dân và tạo thêm động lực phát triển bền vững cho địa phương.
Nhìn lại hành trình phát triển của ngành chè Thái Nguyên, từ những năm tháng gắn bó với địa phương trên cương vị lãnh đạo tỉnh và dồn tâm huyết gìn giữ, nâng cao giá trị cây chè, Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Trịnh Việt Hùng đúc kết: “Bằng thương hiệu đủ uy tín, bằng văn hóa vùng đất, coi văn hóa là giá trị gia tăng bền vững, thương hiệu Trà Thái Nguyên, giá trị cây chè cũng như sản phẩm trà của Thái Nguyên đã ở vị thế mới”.
Đặc biệt, ông nhiều lần nhấn mạnh sự gắn kết giữa chính quyền kiến tạo, doanh nghiệp dẫn dắt và những giá trị đặc trưng của tài nguyên bản địa. Cây chè được đặt trong một không gian phát triển rộng hơn, nơi sản xuất, chế biến gắn liền với du lịch trải nghiệm và kinh tế văn hóa.
Ông khẳng định, những năm qua, Thái Nguyên xây dựng thương hiệu chè không chỉ như một sản phẩm, mà còn như một biểu tượng văn hóa. Khi giá trị văn hóa được bảo tồn, sản phẩm được chuẩn hóa, thông tin được số hóa gắn với truy xuất nguồn gốc minh bạch tạo niềm tin cho sản phẩm, thị trường được kết nối, cây chè không chỉ tiếp tục tạo sinh kế cho người dân mà còn trở thành một nguồn lực quan trọng đưa văn hóa trà trở thành cầu nối đưa trà Thái Nguyên tiến xa, tiến vững chắc ra thế giới.
Hành trình phát triển của danh trà Thái Nguyên đang mở ra những triển vọng mới, được bồi đắp từ chiều sâu truyền thống, những thành tựu khoa học, tâm huyết và trách nhiệm của các thế hệ lãnh đạo tỉnh, cùng khát vọng vươn lên của bao thế hệ người trồng chè. Đó là hành trình của sự kiên trì và đổi mới. Như những điều Bộ trưởng Trịnh Việt Hùng gửi gắm trong cuốn sách “Trà Thái Nguyên - Hành trình khát vọng xanh”: Hạ tầng mở ra những con đường phát triển, phố trà đánh thức bản sắc, và “cây tỷ đô” thắp sáng khát vọng.
Duy An
