Toàn cảnh vòng xoáy leo thang mới giữa Mỹ và Iran
Chỉ vài tuần sau khi đạt được thỏa thuận sơ bộ nhằm chấm dứt chiến sự, Mỹ và Iran lại bị cuốn vào vòng xoáy đối đầu mới với các đòn tấn công và trả đũa liên tiếp.
Chưa đầy một tháng sau khi đạt được thỏa thuận sơ bộ nhằm chấm dứt xung đột, Mỹ và Iran lại lao trở lại một cuộc chiến tranh toàn diện. Các đòn tấn công và trả đũa liên tiếp trong những ngày qua đã khiến thỏa thuận ngừng bắn gần như đổ vỡ, trong khi những “lằn ranh đỏ” mà hai bên từng tuyên bố không vượt qua nay lần lượt bị phá vỡ.
Nếu xu hướng leo thang hiện nay tiếp diễn, Trung Đông có thể phải đối mặt với một cuộc xung đột mới có quy mô lớn hơn, kéo theo những tác động sâu rộng đối với an ninh khu vực và nền kinh tế thế giới.
Từ một vụ tấn công trên biển...
Bước ngoặt xảy ra ngày 25/6, chỉ một tuần sau khi Washington và Tehran ký kết thỏa thuận sơ bộ nhằm chấm dứt chiến sự. Một máy bay không người lái của Iran đã tấn công một tàu chở hàng đang di chuyển qua eo biển Hormuz.
Dù không gây thương vong hay thiệt hại đáng kể, vụ việc đã kích hoạt chuỗi phản ứng quân sự liên tiếp giữa hai bên.
Theo giới quan sát, gốc rễ của căng thẳng nằm ở cách hiểu khác nhau về tương lai của eo biển Hormuz - tuyến hàng hải chiến lược vận chuyển khoảng 20% lượng dầu mỏ và khí đốt giao dịch trên thế giới trong thời bình.
"Những ai bảo đảm hoạt động đi lại an toàn và thông suốt của các tàu thương mại qua eo biển Hormuz xứng đáng được trả phí. Iran luôn là người bảo vệ eo biển Hormuz và sẽ mãi mãi như vậy"
Ngoại trưởng Iran Seyed Abbas Araghchi
Sau khi cuộc chiến bùng phát bởi các cuộc tấn công của Mỹ và Israel hôm 28/2, Iran đã gần như phong tỏa eo biển này và coi đây là công cụ gây sức ép quan trọng với phương Tây.
Thỏa thuận sơ bộ đạt được sau đó quy định Hormuz sẽ được mở cửa trở lại. Tuy nhiên, một số điều khoản được Tehran diễn giải theo hướng Iran có vai trò quản lý lưu lượng hàng hải và có thể áp dụng các khoản phí trong tương lai.
Dựa trên cách hiểu đó, Iran phản đối tuyến vận tải thay thế do quân đội Mỹ bảo trợ và tuyên bố các tàu thuyền sử dụng tuyến đường này đã vi phạm thỏa thuận.
Ngược lại, Mỹ cùng nhiều quốc gia khác cho rằng Hormuz là tuyến hàng hải quốc tế phải được tự do lưu thông và không chịu bất kỳ sự kiểm soát hay thu phí đơn phương nào.
Leo thang trả đũa
Ngày 26/6, Mỹ tiến hành các cuộc không kích nhằm vào những địa điểm được cho là nơi triển khai tên lửa, máy bay không người lái và hệ thống radar ven biển của Iran.
Chỉ một ngày sau, Tehran tiếp tục tấn công một tàu chở dầu di chuyển theo tuyến hàng hải thay thế. Washington đáp trả bằng các đợt không kích mới.
Xung đột nhanh chóng lan rộng ra ngoài lãnh thổ Iran. Tehran bắt đầu nhắm mục tiêu vào Kuwait và Bahrain - hai quốc gia vùng Vịnh có sự hiện diện quân sự của Mỹ.
Trước nguy cơ chiến tranh vượt khỏi tầm kiểm soát, Qatar đã đứng ra làm trung gian hòa giải. Hai bên cử phái đoàn tới Doha trong tuần đầu tháng 7 nhưng không tiến hành đối thoại trực tiếp.
Căng thẳng càng gia tăng trong bối cảnh Iran tổ chức lễ tang kéo dài nhiều ngày cho Đại giáo chủ Ayatollah Ali Khamenei, người thiệt mạng trong các đợt tấn công mở màn của Mỹ và Israel hồi cuối tháng 2. Trong các cuộc tập trung đông người, đã xuất hiện nhiều tiếng hô kêu gọi trả đũa Mỹ và Tổng thống Donald Trump.
Thỏa thuận ngừng bắn dần sụp đổ
Không lâu sau đó, Iran tiếp tục tấn công ba tàu thuyền khác tại eo biển Hormuz.
Mỹ đáp trả bằng một chiến dịch quân sự quy mô lớn hơn, tuyên bố phá hủy các hệ thống phòng không, radar và hơn 60 xuồng cao tốc thuộc Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) - lực lượng lâu nay bị Washington cáo buộc quấy rối hoạt động hàng hải trong khu vực.
Cùng lúc, Mỹ hủy bỏ cơ chế miễn trừ cho phép Iran bán dầu trên thị trường quốc tế bằng đồng USD - một nhượng bộ quan trọng từng được đưa vào thỏa thuận tạm thời.
Iran coi đây là hành động vi phạm cam kết và tiếp tục mở rộng các cuộc tấn công trả đũa sang Bahrain, Kuwait và cả Qatar, quốc gia đang đóng vai trò trung gian.
Trong các phát biểu công khai, Tổng thống Donald Trump vừa đưa ra cảnh báo cứng rắn, vừa để ngỏ khả năng tránh một cuộc chiến kéo dài.
Ông khẳng định các cuộc không kích chỉ nhằm đáp trả các vụ tấn công tàu thuyền và cảnh báo Mỹ sẽ phản ứng mạnh hơn nếu các vụ việc tương tự tái diễn. Tuy nhiên, ông cũng nhấn mạnh rằng Washington không muốn sa lầy vào một chiến dịch quân sự kéo dài.
Dù vậy, thực tế trên chiến trường cho thấy vòng xoáy leo thang vẫn tiếp tục. Giữa tháng này, Mỹ tái áp đặt lệnh phong tỏa các cảng biển của Iran - biện pháp từng được dỡ bỏ trong khuôn khổ thỏa thuận sơ bộ.
Những “lằn ranh đỏ” mới
Trong giai đoạn đầu của cuộc khủng hoảng, phần lớn các cuộc tấn công tập trung quanh eo biển Hormuz. Tuy nhiên, những ngày gần đây, phạm vi xung đột đã mở rộng đáng kể.
"Tuần tới sẽ trở nên rất tồi tệ đối với họ. Tuần tới sẽ là các nhà máy điện. Tuần tới sẽ là các cây cầu. Chúng tôi sẽ phá hủy toàn bộ các nhà máy điện và tất cả các cây cầu của họ nếu họ không trở lại bàn đàm phán"
Tổng thống Mỹ Donald Trump
Mỹ tiến hành các cuộc không kích sâu vào lãnh thổ Iran, bao gồm cả khu vực phía Bắc đất nước. Ngày 17/7, các đòn tấn công nhằm vào cầu đường, trạm điện và một tháp giám sát hàng hải tại một cảng lớn ở miền Nam Iran.
Theo Tehran, các đợt không kích kể từ khi giao tranh tái bùng phát đã khiến ít nhất 50 người thiệt mạng và hơn 500 người bị thương.
Đây được xem là diễn biến đáng lo ngại bởi nó liên quan tới một trong những “lằn ranh đỏ” nhạy cảm nhất: cơ sở hạ tầng dân sự.
Trong những tháng trước, Tổng thống Donald Trump nhiều lần đe dọa tấn công các mục tiêu dân sự của Iran nhưng chưa thực hiện, với lý do vẫn còn hy vọng vào giải pháp ngoại giao. Tuy nhiên, các cuộc không kích gần đây khiến giới lãnh đạo Iran cho rằng Washington đã thay đổi cách tiếp cận.
Đáp trả, Tehran đã tấn công một nhà máy khử mặn nước biển tại Kuwait trong hai ngày liên tiếp. Đối với quốc gia vùng Vịnh, hệ thống khử mặn đóng vai trò sống còn trong bảo đảm nguồn nước sinh hoạt.
Song song với đó, ông Trump cũng nhiều lần đề cập khả năng sử dụng sức mạnh quân sự để kiểm soát eo biển Hormuz, thậm chí không loại trừ phương án chiếm giữ một số đảo chiến lược do Iran quản lý.
Theo các chuyên gia quân sự, nếu kịch bản này xảy ra, Mỹ sẽ phải triển khai lực lượng hải quân quy mô lớn cùng hàng chục nghìn binh sĩ, đồng nghĩa với việc xung đột có thể bước sang một giai đoạn hoàn toàn mới.
Một vòng xoáy xung đột mới
Những tranh cãi ban đầu về quyền kiểm soát eo biển Hormuz giờ đây đã biến thành cuộc đối đầu quân sự trực tiếp, kéo theo các cuộc tấn công nhằm vào tàu thương mại, cơ sở quân sự, cảng biển và hạ tầng chiến lược.
“Mọi việc hiện tại rất đơn giản. Nếu họ bắn vào tàu thuyền, chúng tôi sẽ tiếp tục đáp trả mạnh mẽ”
Phó Tổng thống Mỹ JD Vance
Khi các điều khoản của thỏa thuận sơ bộ liên tục bị diễn giải theo những cách khác nhau, còn các giới hạn quân sự từng được coi là bất khả xâm phạm lần lượt bị phá vỡ, cơ hội cứu vãn tiến trình hòa giải đang trở nên mong manh hơn bao giờ hết.
Dù các nỗ lực trung gian từ Qatar và một số quốc gia khác vẫn tiếp tục, nhiều nhà quan sát cho rằng Trung Đông đang đứng trước nguy cơ chứng kiến một vòng xoáy xung đột mới. Nếu chiến tranh toàn diện bùng phát trở lại, tác động sẽ không chỉ giới hạn trong khu vực mà còn lan rộng tới thị trường năng lượng, thương mại hàng hải và kinh tế toàn cầu.
