Tín dụng theo chuỗi - “mạch dẫn vốn” mới cho nông nghiệp

Giảm rủi ro, tăng hiệu quả nhờ liên kết chuỗi

Nhiều năm qua, rủi ro vẫn là “nút thắt” lớn của tín dụng nông nghiệp khi sản xuất phụ thuộc thời tiết, giá nông sản biến động mạnh và quy mô sản xuất còn nhỏ lẻ. Tuy nhiên, thực tế tại nhiều địa phương cho thấy, khi sản xuất được tổ chức theo chuỗi liên kết, rủi ro tín dụng đang từng bước được giảm bớt.

Tại Hội thảo “Hoàn thiện chính sách tín dụng cho nông nghiệp số, nông nghiệp xanh” do Báo Đại biểu Nhân dân tổ chức, ĐBQH Phạm Văn Hòa (Đồng Tháp) cho biết mô hình cho vay theo chuỗi giá trị trong ngành hàng cá da trơn tại địa phương đã mang lại hiệu quả rõ nét. Hiện hoạt động nuôi trồng, chế biến và tiêu thụ cá da trơn đã hình thành chuỗi liên kết tương đối hoàn chỉnh nên các tổ chức tín dụng yên tâm hơn khi cho vay do rủi ro phát sinh không lớn.

Theo ông, điểm khác biệt của mô hình này là ngân hàng không chỉ dựa vào tài sản thế chấp mà còn đánh giá dựa trên dòng tiền, phương án sản xuất và năng lực vận hành thực tế của doanh nghiệp. “Doanh nghiệp có diện tích ao nuôi xác định, kế hoạch thả nuôi và sản lượng dự kiến rõ ràng thì ngân hàng có thể căn cứ vào quy mô sản xuất để xem xét cho vay”.

Không chỉ trong thủy sản, tín dụng theo chuỗi cũng phát huy hiệu quả với lúa gạo và cây ăn quả. Thay vì cho từng hộ vay riêng lẻ, ngân hàng cấp tín dụng cho doanh nghiệp đầu mối để cung ứng vật tư, giống, kỹ thuật và bao tiêu sản phẩm cho nông dân, qua đó giúp ổn định đầu ra và nâng cao hiệu quả sử dụng vốn, ông Phạm Văn Hòa cho biết.

Theo ông Nguyễn Văn Long, Chủ tịch HĐQT kiêm Giám đốc Công ty CP Nhật Long, tín dụng theo chuỗi giá trị thực chất là hình thức cấp vốn dựa trên liên kết giữa các khâu từ sản xuất, thu mua, chế biến đến tiêu thụ. “Thay vì cho vay riêng lẻ, ngân hàng đánh giá toàn bộ chuỗi để kiểm soát rủi ro và khả năng hoàn trả”, ông Long nói. Lợi ích lớn nhất của mô hình này là doanh nghiệp có thể tiếp cận nguồn vốn ổn định và linh hoạt hơn. Khi đầu vào và đầu ra được tổ chức bài bản, ngân hàng cũng đánh giá cao tính khả thi của phương án sản xuất, từ đó mạnh dạn cấp tín dụng.

Từ phía ngân hàng, bà Phùng Thị Bình, Phó Tổng Giám đốc Agribank cho biết, dù sản xuất nông nghiệp còn phân tán, Agribank vẫn ưu tiên nguồn lực triển khai các chương trình tín dụng dành cho mô hình liên kết chuỗi giữa nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp. Ngân hàng đã tham gia nhiều dự án liên kết sản xuất lúa gạo chất lượng cao, phát thải thấp; đồng thời áp dụng nhiều chính sách ưu đãi như cho vay theo phương án sản xuất kinh doanh, hỗ trợ khách hàng ứng phó rủi ro do thiên tai, dịch bệnh.

Bên cạnh đó, Agribank chú trọng đơn giản hóa thủ tục, linh hoạt phương thức cho vay phù hợp với mùa vụ và chu kỳ sản xuất nông nghiệp, qua đó giúp người dân và doanh nghiệp mạnh dạn mở rộng sản xuất, đầu tư theo chuỗi giá trị.

Nhiều “nút thắt” khiến doanh nghiệp và ngân hàng dè dặt

Dù được đánh giá là hướng đi nhiều tiềm năng, nhưng tín dụng theo chuỗi giá trị vẫn chưa phát triển tương xứng do còn nhiều rào cản.

Theo ĐBQH Phạm Văn Hòa, rủi ro lớn nhất với doanh nghiệp tham gia chuỗi vẫn là thiên tai, dịch bệnh và biến động thị trường. Ở mô hình liên kết, doanh nghiệp thường ứng trước vốn, cung ứng vật tư, kỹ thuật cho nông dân. Nếu xảy ra mất mùa hoặc giá giảm sâu, doanh nghiệp sẽ chịu tác động tài chính trực tiếp. Không chỉ vậy, tình trạng phá vỡ hợp đồng liên kết vẫn diễn ra khá phổ biến. “Có trường hợp hai bên ký hợp đồng thu mua lúa với giá 10.000 đồng/kg, đến lúc thu hoạch giá thị trường cao hơn thì nông dân không bán cho doanh nghiệp như cam kết”, ông Hòa dẫn chứng.

Theo ĐBQH Thạch Phước Bình, Phó Trưởng đoàn chuyên trách Đoàn ĐBQH tỉnh Vĩnh Long, vấn đề này không mới nhưng là “điểm nghẽn” lớn của liên kết chuỗi hiện nay. Khi kỷ luật hợp đồng chưa đủ mạnh, niềm tin giữa doanh nghiệp và người sản xuất bị ảnh hưởng, còn ngân hàng cũng dè dặt cấp vốn. ĐBQH Thạch Phước Bình cho rằng cần có chế tài đủ chặt để bảo đảm tính công bằng trong liên kết sản xuất. “Không thể để xảy ra tình trạng khi giá tăng thì bán ra ngoài, còn khi giá giảm lại quay về thực hiện hợp đồng với doanh nghiệp”, ông nhấn mạnh.

Ở góc độ doanh nghiệp, ông Nguyễn Văn Long cho rằng mô hình này đặt ra yêu cầu cao về năng lực quản trị. Doanh nghiệp không chỉ tổ chức sản xuất mà còn phải quản lý hợp đồng với nông dân, kiểm soát dòng tiền và rủi ro trong toàn chuỗi. Chỉ cần một mắt xích gặp sự cố, toàn bộ chuỗi có thể bị ảnh hưởng. Ngoài ra, sự phụ thuộc vào thị trường đầu ra cũng là áp lực lớn. Trong khi doanh nghiệp phải cam kết bao tiêu sản phẩm, những biến động bất lợi của thị trường có thể ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng tiêu thụ và trả nợ ngân hàng.

Cần khung pháp lý rõ ràng và cơ chế chia sẻ rủi ro

Để tín dụng theo chuỗi phát triển bền vững, điều quan trọng hiện nay là sớm hoàn thiện khung pháp lý cho liên kết sản xuất nông nghiệp. ĐBQH Phạm Văn Hòa cho rằng cơ chế xử lý tranh chấp hợp đồng hiện vẫn chưa đủ hiệu quả. Việc đưa tranh chấp ra tòa thường kéo dài, tốn kém chi phí nên nhiều doanh nghiệp ngại theo đuổi. Vì vậy, cần sớm xây dựng hành lang pháp lý rõ ràng hơn để nâng cao tính ràng buộc của hợp đồng, tạo cơ sở cho ngân hàng yên tâm mở rộng cho vay theo chuỗi.

Bên cạnh đó, ĐBQH Thạch Phước Bình đề xuất gắn tín dụng theo chuỗi với bảo hiểm nông nghiệp nhằm chia sẻ rủi ro do thiên tai, dịch bệnh. Các đại biểu cũng kiến nghị Nhà nước có chính sách hỗ trợ phù hợp để khuyến khích doanh nghiệp bảo hiểm tham gia lĩnh vực nông nghiệp vốn có rủi ro cao.

Từ phía doanh nghiệp, ông Nguyễn Văn Long cho rằng cần có sự phối hợp đồng bộ giữa Nhà nước, ngân hàng, doanh nghiệp và người dân. Doanh nghiệp phải nâng cao năng lực quản trị, minh bạch tài chính; trong khi các tổ chức tín dụng cần đổi mới phương thức thẩm định, giảm phụ thuộc vào tài sản thế chấp, chú trọng đánh giá dòng tiền và hiệu quả của toàn chuỗi sản xuất.

Là Giám đốc Agribank Tuyên Quang, ĐBQH Nguyễn Việt Hà cho rằng trong khi hành lang pháp lý về tài sản bảo đảm còn chưa hoàn thiện, các cơ chế cho vay linh hoạt là giải pháp khả thi trước mắt.

Theo bà, nhiều ngân hàng, trong đó có Agribank, đã triển khai cho vay không có tài sản bảo đảm dựa trên lịch sử tín dụng, dòng tiền và năng lực tài chính của khách hàng. “Có trường hợp ngân hàng cho vay tới 100% mà không cần tài sản bảo đảm nếu khách hàng đáp ứng đầy đủ điều kiện”. Theo bà, để mở rộng cơ chế này, doanh nghiệp cần minh bạch tài chính, còn các tổ chức tín dụng cần tăng ứng dụng công nghệ, dữ liệu trong thẩm định tín dụng.