Tích hợp các chương trình nhưng không để “hòa loãng” mục tiêu

Sáng 19/8, Tổ 9 (gồm Đoàn ĐBQH thành phố Cần Thơ và các tỉnh Hà Tĩnh, Lai Châu) thảo luận về định hướng xây dựng dự án Luật Ngân sách nhà nước (hợp nhất) và việc tích hợp 4 chương trình mục tiêu quốc gia thành 1 chương trình.

Theo Tờ trình của Chính phủ, 4 chương trình mục tiêu quốc gia được đề xuất tích hợp thành Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển văn hóa - xã hội, nông thôn, dân tộc và miền núi giai đoạn 2026 - 2035, với tổng nguồn lực dự kiến khoảng 808.558 tỷ đồng. Chính phủ xác định việc tích hợp không làm thay đổi, thu hẹp mục tiêu đã được Quốc hội quyết nghị, đồng thời đổi mới phương thức phân bổ vốn và tăng phân cấp cho địa phương.

ĐBQH Vũ Minh Đạo (Lai Châu) cơ bản nhất trí với sự cần thiết đổi mới phương thức quản lý các chương trình mục tiêu quốc gia, song cho rằng quá trình tích hợp cần được thiết kế thận trọng, bảo đảm cơ sở pháp lý, giữ vững mục tiêu chính sách và nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực.

Theo đại biểu, thực tiễn thời gian qua cho thấy việc triển khai các chương trình mục tiêu quốc gia còn nhiều hạn chế như phân tán đầu mối, chồng chéo nội dung, giải ngân chậm, hiệu quả sử dụng nguồn lực chưa cao. Vì vậy, nghiên cứu cách tiếp cận mới là phù hợp với yêu cầu thực tiễn.

“Việc tích hợp các Chương trình là hướng đi đúng, nhưng cần được thiết kế thận trọng, bảo đảm vững chắc về pháp lý, không làm thay đổi mục tiêu chính sách và đặc biệt phải nâng cao hiệu quả thực thi”, đại biểu nói.

Làm rõ cơ sở pháp lý, giữ vững mục tiêu chính sách

Theo Tờ trình của Chính phủ, 4 chương trình mục tiêu quốc gia được đề xuất tích hợp thành Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển văn hóa - xã hội, nông thôn, dân tộc và miền núi giai đoạn 2026 - 2035.

Chính phủ xác định việc tích hợp không thực hiện “cơ học”, không làm thay đổi, thu hẹp hoặc sai lệch các mục tiêu đã được Quốc hội quyết nghị, mà cơ cấu lại nhiệm vụ theo nhóm vấn đề. Tổng nguồn lực dự kiến giữ nguyên khoảng 808.558 tỷ đồng.

Góp ý về cơ sở pháp lý, ĐBQH Vũ Minh Đạo cho rằng “tích hợp các Chương trình” là vấn đề mới, trong khi Luật Đầu tư công hiện chủ yếu quy định các trường hợp thay đổi mục tiêu, quy mô, tổng mức đầu tư.

“Nếu không làm rõ, khi triển khai rất dễ phát sinh cách hiểu khác nhau giữa các cơ quan”, đại biểu nói và đề nghị Ban soạn thảo “làm rõ bản chất pháp lý của việc tích hợp, xác định rõ đây là đổi mới phương thức quản lý hay có yếu tố điều chỉnh chủ trương đầu tư, để bảo đảm tính thống nhất và thuận lợi khi thực hiện”.

Một vấn đề khác được đại biểu lưu ý là các chương trình hiện bao trùm nhiều lĩnh vực khác nhau, trong đó có những lĩnh vực khó lượng hóa như văn hóa, phát triển con người. Khi tích hợp, nếu thiếu cơ chế ràng buộc rõ ràng, các mục tiêu này có thể bị “hòa loãng”, thậm chí bị lấn át bởi những mục tiêu dễ đo đếm hơn.

“Do đó, cần quy định rõ các mục tiêu, chỉ tiêu cốt lõi mang tính bắt buộc, đồng thời có cơ chế bảo đảm nguồn lực tương ứng để giữ vững định hướng chính sách đã được Quốc hội quyết nghị”, đại biểu đề nghị.

Phân cấp phải đi đôi với kiểm soát

Về phân bổ nguồn lực gắn với phân cấp, ĐBQH Vũ Minh Đạo đánh giá việc chuyển sang phân bổ theo “năng lực thực hiện” và tăng cường phân cấp cho địa phương là hướng đi đúng. Tuy nhiên, nếu chỉ dựa vào năng lực thực hiện có thể làm gia tăng chênh lệch giữa các địa phương, trong khi phân cấp mạnh nhưng thiếu kiểm soát cũng tiềm ẩn rủi ro trong quản lý.

“Vì vậy, tôi đề nghị cần thiết kế tiêu chí phân bổ hài hòa giữa năng lực và mức độ khó khăn, đồng thời hoàn thiện cơ chế giám sát, đánh giá và trách nhiệm giải trình để bảo đảm phân cấp đi đôi với kiểm soát”, đại biểu Vũ Minh Đạo nói.

Đề cập việc tổ chức thực hiện, đại biểu cho rằng một trong những điểm nghẽn hiện nay là có nhiều đầu mối, nhiều văn bản hướng dẫn, gây khó khăn cho địa phương. Nếu vấn đề này không được xử lý triệt để, việc tích hợp các chương trình khó mang lại hiệu quả thực chất.

Việc chuyển sang mô hình mới từ năm 2027 cũng là thay đổi lớn, cần có sự chuẩn bị kỹ. Do đó, đại biểu đề nghị làm rõ giải pháp cắt giảm đầu mối, tinh giản hệ thống văn bản, đồng thời quy định cụ thể cơ chế chuyển tiếp, bảo đảm không gián đoạn các chương trình, dự án và quyền lợi của người dân.

“Nếu tiếp tục hoàn thiện theo các nội dung nêu trên, Tờ trình sẽ bảo đảm tốt hơn cả về pháp lý, chính sách và tính khả thi trong thực tiễn, qua đó nâng cao hiệu quả quản lý và sử dụng nguồn lực nhà nước”, đại biểu Vũ Minh Đạo nhấn mạnh.

Chủ tịch Hội đồng Dân tộc Lâm Văn Mẫn:

Tích hợp 4 chương trình, tăng quyền chủ động cho địa phương

Trao đổi về những vấn đề ĐBQH nêu tại phiên thảo luận của Tổ 9, ĐBQH Lâm Văn Mẫn (TP. Cần Thơ), Chủ tịch Hội đồng Dân tộc - cơ quan thẩm tra nội dung tích hợp các chương trình mục tiêu quốc gia - cho biết, mục tiêu của việc tích hợp là tạo ra một chương trình tổng thể, thực chất, khắc phục tình trạng trùng lặp, giao thoa, dàn trải và tập trung nguồn lực có trọng tâm, trọng điểm.

Về bản chất pháp lý, Quốc hội sẽ ban hành một nghị quyết mới thay thế 4 nghị quyết hiện hành. Việc tích hợp không thu hẹp nguồn lực, đối tượng thụ hưởng và phải bảo đảm thực hiện đầy đủ các mục tiêu đã đề ra.

Đối với cơ chế chuyển tiếp - vấn đề được ĐBQH Vũ Minh Đạo lưu ý - Chủ tịch Hội đồng Dân tộc cho biết, đây cũng là nội dung được cơ quan thẩm tra và Chính phủ thống nhất cần tính toán kỹ, nhằm bảo đảm quá trình chuyển từ 4 chương trình sang chương trình mới diễn ra liên tục.

Theo đó, nguồn vốn đã được phân bổ trong năm 2026 tiếp tục thực hiện theo cơ chế hiện hành. Từ năm 2027, khi có dự toán mới, việc triển khai sẽ chuyển sang cơ chế mới.

Việc bố trí giai đoạn chuyển tiếp như vậy nhằm bảo đảm không tạo khoảng trống chính sách, không ảnh hưởng đến quyền lợi của đối tượng thụ hưởng cũng như các dự án dở dang, dự án đang triển khai.

Một điểm mới khác, theo Chủ tịch Hội đồng Dân tộc Lâm Văn Mẫn, là tăng mạnh phân cấp cho địa phương. Theo đó, Trung ương quyết định tổng mức, cơ cấu nguồn lực, ban hành các nguyên tắc, tiêu chí; địa phương căn cứ nhu cầu và điều kiện thực tế để chủ động điều chỉnh, điều chuyển nguồn lực trong phạm vi được giao.

Chủ tịch Hội đồng Dân tộc dẫn thực tế thời gian qua, có trường hợp ngân sách Trung ương phân bổ kinh phí thực hiện một nhiệm vụ, chẳng hạn đào tạo nghề, nhưng địa phương không còn đủ đối tượng thụ hưởng. Do không được chủ động điều chuyển sang nhiệm vụ khác, phần kinh phí không sử dụng hết cuối cùng phải hoàn trả Trung ương.

Tương tự, trước đây có những danh mục dự án cụ thể do Trung ương quyết định, khiến địa phương hạn chế khả năng điều chỉnh theo nhu cầu thực tế. Cơ chế mới được thiết kế để khắc phục tình trạng này, trao quyền chủ động hơn cho địa phương trong sử dụng nguồn lực.

Chẳng hạn, nếu một địa phương được phân bổ 100 tỷ đồng cho đào tạo nghề nhưng nhu cầu thực tế chỉ cần 10 tỷ đồng, địa phương có thể điều chỉnh 90 tỷ đồng còn lại sang các mục tiêu, nhiệm vụ khác thuộc Chương trình, thay vì để vốn không sử dụng được và phải hoàn trả Trung ương.