Thuốc lá lậu trên không gian số: Bài toán cần tính đến trong việc kiểm soát

Tại Hội nghị quán triệt, triển khai Chỉ thị số 25/CT-TTg của Thủ tướng Chính phủ về tăng cường công tác chống buôn lậu thuốc lá được tổ chức vào ngày 6/8 tại TP.HCM, đại diện các bộ, ngành, hiệp hội và Ban Chỉ đạo 389 các địa phương cùng chỉ ra một thay đổi đáng chú ý khi hoạt động buôn lậu không chỉ tinh vi hơn trên các tuyến vận chuyển truyền thống mà đang được tổ chức ngày càng phân tán, kết hợp giữa kho hàng vật lý với giao dịch trên không gian mạng.

Từ biên giới đến tài khoản giao dịch ẩn danh

Nếu trước đây thuốc lá nhập lậu có thể được bày bán tương đối công khai, đại diện các lực lượng chức năng tại Hội nghị cho biết không gian mạng đang làm thay đổi đáng kể cách thuốc lá lậu được phân phối.

Sau khi được đưa vào nội địa, hàng có thể được chia nhỏ và cất giấu tại kho, nhà ở hoặc điểm tập kết kín. Theo đại diện Ban Chỉ đạo 389 TP.HCM, việc tìm khách, đặt hàng và điều phối giao nhận được thực hiện qua website, mạng xã hội, ứng dụng nhắn tin hoặc các tài khoản trực tuyến, hàng sau đó được chuyển qua người giao nhận hoặc dịch vụ chuyển phát và đưa thêm nhiều khâu trung gian vào quá trình giao nhận.

Trong 6 tháng đầu năm, các lực lượng thuộc Ban Chỉ đạo 389 TP.HCM kiểm tra 129 vụ, phát hiện 97 vụ vi phạm, tạm giữ 99.739 bao thuốc lá điếu nhập lậu và sản phẩm thuốc lá điện tử, tổng giá trị hơn 2,3 tỷ đồng; đồng thời khởi tố 25 vụ với 30 bị can.

Tại Hà Nội, đại diện lực lượng chức năng cũng cho biết hàng hóa sau khi được đưa về thành phố thường được giấu trong kho kín, các điểm tập kết liên tục thay đổi. Việc mua bán chủ yếu diễn ra qua mạng xã hội và dấu vết giao dịch có thể bị xóa ngay sau khi hoàn tất. Riêng 7 tháng đầu năm, Hà Nội xử lý 96 vụ việc, xử lý hình sự 11 vụ với 22 đối tượng, trong đó, tang vật gồm 3.592 bao thuốc lá nhập lậu, 1.200 đầu lọc và 1.148 sản phẩm thuốc lá điện tử.

Theo Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước, người bán trên mạng có thể sử dụng đồng thời nhiều tài khoản, kể cả tài khoản ẩn danh, thường xuyên thay đổi thông tin và không duy trì địa điểm kinh doanh cố định. Một giao dịch vì vậy có thể được tách thành nhiều lớp: nguồn hàng - kho chứa - tài khoản giao dịch - giao nhận - thanh toán. Không gian mạng trở thành lớp kết nối các mắt xích này mà không đòi hỏi người mua, người bán và người vận chuyển phải gặp nhau.

Chính cấu trúc phân tán này đang đặt lực lượng chức năng trước một bài toán khác: phát hiện được hàng hóa chưa đồng nghĩa với làm rõ được cả đường dây.

Ông Nguyễn Thanh Bình, Phó Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước, cho biết khó khăn nổi bật hiện nay là sự chưa tương thích giữa phương thức, thủ đoạn vi phạm ngày càng phân tán, liên tỉnh, liên tuyến, đa nền tảng với tổ chức kiểm tra chủ yếu theo địa giới hành chính. Điều này ảnh hưởng đến khả năng truy vết toàn bộ chuỗi cung ứng, xác định nguồn hàng, quy mô vi phạm và các chủ thể liên quan.

Thiếu tướng Đỗ Ngọc Cảnh, Cục trưởng Cục Phòng, chống ma túy và tội phạm, Bộ Tư lệnh Bộ đội Biên phòng cũng kiến nghị tiếp tục xem xét cơ chế về thẩm quyền điều tra. “Chúng tôi có thể bắt được người vận chuyển trực tiếp nhưng rất khó làm rõ toàn bộ đường dây nếu không được trao thẩm quyền điều tra phù hợp. Đây là một bất cập cần được nghiên cứu khi sửa đổi pháp luật, để lực lượng trực tiếp đấu tranh có đủ căn cứ tiếp tục xác minh người thuê vận chuyển, chủ hàng và đối tượng tổ chức phía sau”, Thiếu tướng Đỗ Ngọc Cảnh trình bày tại Hội nghị.

Với hoạt động trên không gian mạng, yêu cầu này càng rõ hơn. Một vụ việc có thể đòi hỏi kết nối đồng thời dữ liệu tài khoản, điện thoại, vận đơn, kho hàng, người giao nhận và dòng tiền ở nhiều địa phương. Vì vậy, Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước đề xuất chuẩn hóa quy trình từ giám sát trên mạng, xác định tài khoản, xác minh người bán đến truy xuất nguồn hàng, địa điểm chứa hàng và vận đơn; đồng thời từng bước xây dựng cơ sở dữ liệu cảnh báo rủi ro dùng chung.

Kiểm soát thị trường hợp pháp cần tính đến “cánh cửa” thị trường trực tuyến

Mới đây, dự thảo sửa đổi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá đề xuất chuyển từ trưng bày có giới hạn sang cấm cơ sở bán buôn, bán lẻ trưng bày thuốc lá dưới mọi hình thức.

Mục tiêu nhằm giảm tiếp xúc, điều chỉnh nhận thức và làm giảm hành vi hút thuốc, đặc biệt là ở trẻ em và thanh thiếu niên. Tuy nhiên, những gì lực lượng thực thi phản ánh tại Hội nghị cho thấy tác động của chính sách cũng cần được đánh giá trong mối liên hệ với thị trường bất hợp pháp, đặc biệt trên không gian số.

Tại Hội nghị, Đại diện Hiệp hội Thuốc lá Việt Nam nhận định hoạt động kinh doanh thuốc lá nhập lậu đã có xu hướng chuyển sang các kênh trực tuyến và mạng xã hội, đồng thời cho rằng xu hướng này có thể mạnh hơn khi các chính sách mới về cấm trưng bày thuốc lá được triển khai.

Theo Hiệp hội, sản phẩm hợp pháp hiện phải có tem thuế và hình ảnh cảnh báo sức khỏe, trong khi hàng nhập lậu không tuân thủ các yêu cầu tương ứng. Khi sản phẩm hợp pháp không còn được trưng bày, cần tính đến phương thức thay thế để người tiêu dùng và lực lượng chức năng vẫn có khả năng nhận diện hàng hóa hợp pháp.

Nếu mức độ quan sát tại thị trường hợp pháp giảm trong khi thị trường bất hợp pháp vốn đã chuyển dần sang giao dịch kín, năng lực nhận diện và truy xuất nguồn gốc cần được nâng lên tương ứng.

Chia sẻ với báo chí, có ý kiến Đại biểu Quốc hội cho rằng chính sách cần được đặt trong tổng thể kiểm soát đồng thời thị trường hợp pháp và bất hợp pháp.

Theo đó, không thể chỉ siết một phía trong khi để thuốc lá nhập lậu, hàng giả, hàng không rõ nguồn gốc có khoảng trống phát triển. Cùng với quản lý điểm bán, cần tăng truy xuất nguồn gốc, kiểm soát môi trường trực tuyến và tập trung xử lý các đường dây, kho chứa, đầu mối lớn thay vì chỉ dừng ở người bán nhỏ lẻ.

Chính sách mới cần theo kịp phương thức vi phạm

Thực tế được phản ánh tại Hội nghị cho thấy giải pháp chống buôn lậu trong tình hình mới cần chuyển từ kiểm tra từng điểm bán sang quản lý cả chuỗi cung ứng và chuỗi dữ liệu.

Trước hết, cần hình thành cơ sở dữ liệu liên ngành về các vụ việc, kho hàng, tài khoản có dấu hiệu vi phạm, vận đơn và phương thức giao dịch; đồng thời thiết lập cơ chế chia sẻ nhanh giữa Công an, Hải quan, Bộ đội Biên phòng, Quản lý thị trường, Thuế và chính quyền địa phương.

Quy trình thu thập, lưu giữ và sử dụng chứng cứ điện tử cần được chuẩn hóa; cơ chế và thẩm quyền điều tra cũng cần được rà soát để lực lượng chức năng có thể đi từ người giao hàng tới chủ hàng và người tổ chức phía sau.

Các doanh nghiệp chuyển phát, nền tảng thương mại điện tử và mạng xã hội cần có trách nhiệm phối hợp lưu giữ, xác minh và cung cấp dữ liệu theo yêu cầu hợp pháp của cơ quan chức năng trong các vụ kinh doanh hàng cấm, hàng nhập lậu.

Riêng với đề xuất cấm trưng bày, theo ý kiến của một số bên liên quan, cơ quan soạn thảo có thể cân nhắc lộ trình chuyển tiếp phù hợp thực sự đảm bảo lợi ích hợp pháp tối thiểu của các bên chịu sự điều chỉnh của luật sau khi luật chính thức được ban hành.

Khoảng thời gian này sẽ tạo điều kiện hợp lý cho việc hoàn thiện quy trình, hướng dẫn tuân thủ và cơ chế phối hợp liên ngành giữa các cơ quan y tế, công thương, quản lý thị trường, hải quan, công an và thuế. Bên cạnh đó, bản thân người bán lẻ cũng có điều kiện được tập huấn, làm quen với các quy định mới và lựa chọn cách đặt để sản phẩm thuốc lá phù hợp với quy định.

Trong bối cảnh thị trường bất hợp pháp ngày càng phân tán và khó quan sát, một lộ trình phù hợp cũng giúp các lực lượng chức năng có thêm thời gian chuẩn bị công cụ nhận diện, truy xuất và kiểm soát, qua đó hạn chế nguy cơ phát sinh những khoảng trống quản lý mà các giao dịch “ngầm” có thể lợi dụng.