Thúc đẩy xuất bản số và nâng cao hiệu lực quản lý

Đặt nền móng cho xuất bản số

Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính, ĐBQH Phan Văn Mãi (Vĩnh Long) cho rằng, sửa đổi lần này cần làm rõ nét hơn các quy định về xuất bản số trong bối cảnh công nghệ số ngày càng tác động mạnh mẽ đến đời sống xã hội và phương thức tiếp cận thông tin của người dân.

Theo đại biểu, tốc độ phát triển của xuất bản số trong những năm tới sẽ rất nhanh, có thể tạo ra những thay đổi căn bản đối với hoạt động xuất bản. Vì vậy, dự thảo luật cần thiết kế được những nguyên tắc, định hướng và chính sách đủ sức đặt nền móng cho sự phát triển của xuất bản số, tạo cơ sở để tiếp tục hoàn thiện trong quá trình tổ chức thực hiện.

Dự thảo luật quy định yêu cầu công khai sự tham gia của trí tuệ nhân tạo trong quá trình tạo lập xuất bản phẩm, ĐBQH Nguyễn Hoàng Tùng (Lạng Sơn) cho rằng, đây là quy định mới, thể hiện tư duy quản lý tiến bộ và phù hợp với xu hướng phát triển. Tuy nhiên, các khái niệm như xuất bản phẩm “được tạo lập chủ yếu bằng hệ thống trí tuệ nhân tạo” hoặc AI tham gia ở mức độ “ảnh hưởng đến nội dung cốt lõi” vẫn chưa có tiêu chí cụ thể.

Đại biểu đề nghị quy định rõ ngay trong Luật hoặc giao Chính phủ xác định tiêu chí nhận diện mức độ tham gia của AI, phân biệt giữa trường hợp AI chỉ hỗ trợ kỹ thuật với trường hợp AI trực tiếp tham gia tạo lập nội dung. Quy định rõ ràng sẽ bảo đảm tính minh bạch, thống nhất trong áp dụng pháp luật, đồng thời tạo thuận lợi cho nhà xuất bản và cơ quan quản lý khi tổ chức thực hiện.

Đánh giá cao việc dự thảo Luật kịp thời tiếp cận xu hướng ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong xuất bản, song ĐBQH Ngô Sỹ Cường (Vĩnh Long) đề nghị, cơ quan chủ trì soạn thảo cần phối hợp với Bộ Khoa học và Công nghệ để xác định rõ tiêu chí kỹ thuật về mức độ AI ảnh hưởng đến nội dung cốt lõi, bảo đảm tính khả thi trong công tác hậu kiểm. Đồng thời, quy định chi tiết về việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong hoạt động xuất bản để bảo đảm minh bạch nguồn dữ liệu, xác định trách nhiệm pháp lý đối với nội dung do AI hỗ trợ tạo lập, bảo vệ quyền tác giả và phòng, chống thông tin sai lệch.

Trong quy định về quản lý nhà nước với xuất bản, dự thảo luật đã bổ sung nhiều chính sách tiến bộ, trong đó quy định rõ khuyến khích bố trí quỹ đất cho cơ sở in xuất bản phẩm trong khu dân cư di dời vào khu công nghiệp; đáp ứng yêu cầu bảo vệ môi trường. Áp dụng ưu đãi tín dụng đối với cơ sở in đầu tư đổi mới công nghệ, ứng dụng công nghệ xanh, kinh tế tuần hoàn.

Tuy nhiên, để bảo đảm các chính sách này có tính khả thi cao hơn, đại biểu Ngô Sỹ Cường đề nghị, cơ quan soạn thảo rà soát, hoàn thiện quy định bảo đảm thống nhất với pháp luật về môi trường, đất đai, đầu tư, tổ chức tín dụng…

Đồng thời, bổ sung nguyên tắc chuyển đổi số toàn diện trong các khâu biên tập, thẩm định, cấp phép, lưu chiểu, phát hành, thống kê và quản lý bản quyền; đồng thời xây dựng cơ chế phát hiện, xử lý vi phạm bản quyền trên môi trường số và quy định trách nhiệm của nền tảng trung gian trong việc gỡ bỏ nội dung vi phạm.

Làm rõ trách nhiệm của các nền tảng số

Từ thực tiễn quản lý tại địa phương, ĐBQH Nguyễn Đặng Ân (Lạng Sơn) đề nghị bổ sung quy định về quản lý hoạt động phát hành xuất bản phẩm trên môi trường số; làm rõ trách nhiệm của nền tảng số, sàn thương mại điện tử, mạng xã hội và đơn vị cung cấp dịch vụ trong kiểm soát hoạt động kinh doanh xuất bản phẩm.

Đại biểu phân tích, nhiều giao dịch mua bán xuất bản phẩm hiện được thực hiện qua tài khoản cá nhân, tài khoản ảo hoặc giữa người tiêu dùng trong nước với tổ chức, cá nhân ở nước ngoài. Việc thanh toán, vận chuyển đều thông qua nền tảng số và đơn vị chuyển phát, không đi qua các cơ sở phát hành đã đăng ký tại địa phương, gây nhiều khó khăn cho công tác quản lý. Đặc biệt, việc phát hiện và xử lý hành vi phát hành xuất bản phẩm giả, xuất bản phẩm lậu, không rõ nguồn gốc hoặc có nội dung vi phạm trên môi trường mạng đang liên quan đến nhiều cơ quan quản lý khác nhau.

Tuy nhiên, dự thảo luật chưa quy định đầy đủ cơ chế phối hợp, phân định rõ trách nhiệm của từng cơ quan trong việc tiếp nhận thông tin, xác minh, chia sẻ dữ liệu và tổ chức xử lý vi phạm, có thể dẫn đến việc triển khai trên thực tế sẽ gặp nhiều lúng túng.

Vì vậy, đại biểu đề nghị quy định trách nhiệm của các nền tảng số, sàn thương mại điện tử, mạng xã hội và đơn vị cung cấp dịch vụ trong việc lưu trữ, cung cấp thông tin khi cơ quan có thẩm quyền tiến hành kiểm tra. Đồng thời, bổ sung quy định về cơ chế phối hợp giữa Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Bộ Công thương, Bộ Khoa học và Công nghệ và UBND cấp tỉnh trong công tác thanh tra, kiểm tra, chia sẻ dữ liệu và xử lý vi phạm đối với hoạt động xuất bản, phát hành xuất bản phẩm trên môi trường mạng.

Về phân cấp quản lý nhà nước trong lĩnh vực xuất bản, in và phát hành, đại biểu Nguyễn Đặng Ân nêu thực tế, số lượng công chức trực tiếp tham mưu quản lý lĩnh vực xuất bản còn ít, cũng đồng thời phải thực hiện nhiều nhiệm vụ khác như báo chí, thông tin điện tử, thông tin cơ sở, quảng cáo, gia đình... Do đó, nếu dự thảo luật tập trung nhiều nhiệm vụ về cấp tỉnh làm gia tăng khối lượng công việc, ảnh hưởng đến tiến độ giải quyết thủ tục hành chính và hiệu quả kiểm tra, giám sát.

Bên cạnh đó, một số thủ tục hành chính và hoạt động quản lý chuyên ngành vẫn phải thực hiện theo quy trình xin ý kiến hoặc báo cáo nhiều cấp, nhiều cơ quan trước khi quyết định, làm kéo dài thời gian xử lý, chưa đáp ứng yêu cầu cải cách hành chính, phân cấp, phân quyền.

Do vậy, theo đại biểu, dự thảo luật cần tiếp tục phân cấp cho cơ quan chuyên môn về văn hóa thuộc UBND cấp tỉnh thực hiện hoặc quyết định một số thủ tục hành chính và nhiệm vụ quản lý chuyên ngành trong lĩnh vực xuất bản, in và phát hành theo hướng giảm bớt các khâu xin ý kiến trung gian, bảo đảm giải quyết công việc nhanh chóng, kịp thời và phù hợp với mô hình chính quyền địa phương 2 cấp.

Đồng thời, quy định rõ trách nhiệm của UBND cấp xã trong việc tuyên truyền, phổ biến pháp luật; phát hiện, tiếp nhận thông tin, kiểm tra ban đầu, thông báo và phối hợp với cơ quan chuyên môn cấp tỉnh trong xử lý các hành vi vi phạm pháp luật về xuất bản, in và phát hành trên địa bàn.

Trước thực tế tại địa bàn biên giới, các đối tượng thường chia nhỏ hàng hóa, vận chuyển qua đường chuyển phát nhanh, xe khách, xe tải, hàng xách tay hoặc lồng ghép với các loại hàng hóa khác, gây khó khăn cho việc phát hiện và xử lý, đại biểu Nguyễn Đặng Ân đề nghị, dự thảo luật cần làm rõ trách nhiệm phối hợp, chia sẻ dữ liệu giữa Hải quan, Bộ đội Biên phòng, Công an, lực lượng quản lý thị trường và các cơ quan liên quan, qua đó nâng cao hiệu quả đấu tranh với hành vi buôn bán, vận chuyển và phát hành xuất bản phẩm không hợp pháp.