Thủ tướng Nhật Bản thăm Australia: Định hình quan hệ trong một trật tự rạn nứt

Cơ hội trong thách thức

Chiến thắng bầu cử mang tính quyết định của bà Takaichi vào tháng 2/2026 đã đem lại sự ổn định chính trị cho một trong những nền kinh tế lớn nhất thế giới. Là nữ Thủ tướng đầu tiên của Nhật Bản, bà đã phá vỡ rào cản giới tính trong chính trường Nhật Bản đồng thời vực dậy vận mệnh của đảng Dân chủ Tự do cầm quyền.

Chuyến thăm diễn ra đúng thời điểm Australia và Nhật ngày càng trở nên quan trọng đối với nhau cũng như đối với trật tự kinh tế dựa trên luật lệ mà cả hai cùng phụ thuộc. Cuộc khủng hoảng năng lượng phát sinh từ cuộc chiến tranh của Mỹ - Israel nhằm vào Iran và tình trạng đóng cửa eo biển Hormuz, sự "bẻ lái" của một nước Mỹ theo chủ nghĩa xét lại và cạnh tranh quyền lực giữa các nước lớn đều nhấn mạnh những thách thức mà cả hai quốc gia đang phải đối mặt.

Theo các nguồn tin, bà Takaichi sẽ mang theo cam kết bảo đảm nguồn nhiên liệu, dựa trên lượng dự trữ chiến lược hơn 200 ngày của Nhật Bản, nhằm trấn an người tiêu dùng Australia. Điều này đánh dấu sự đảo chiều về vai trò trong mối quan hệ, bởi trước đây Australia thường là bên bảo đảm an ninh năng lượng cho Nhật Bản bằng việc cung cấp khoảng 1/3 nhu cầu năng lượng thông qua xuất khẩu khí tự nhiên và than đá. Australia “thắp sáng” Nhật Bản khoảng 8 giờ mỗi ngày. Nhưng giờ đây Nhật Bản đang góp phần giúp người dân Australia yên tâm về giá nhiên liệu.

Mở rộng không gian hợp tác quốc phòng và an ninh kinh tế

Mặc dù cùng nằm trong Bộ Tứ (gồm cả Mỹ và Ấn Độ), Australia và Nhật Bản chưa bao giờ gần gũi về chính trị và chiến lược như hiện nay. Trong thương vụ xuất khẩu thiết bị quốc phòng lớn đầu tiên, Nhật Bản dự kiến cung cấp tàu hộ vệ lớp Mogami cho Australia.

Điều này được thúc đẩy trong bối cảnh môi trường bên ngoài đang đặt ra nhiều thách thức, buộc cả hai nước phải thích ứng với một trật tự toàn cầu phân mảnh. Hợp tác quốc phòng đang được tăng cường trong bối cảnh những giả định lâu nay về an ninh đang bị thử thách.

Tuy nhiên, trọng tâm của chuyến thăm lần này là tìm kiếm một liên kết nhằm bảo đảm an ninh kinh tế - khả năng chống chịu trước các cú sốc và rủi ro toàn cầu gia tăng, từ biến đổi khí hậu, địa chính trị bất ổn đến xu hướng can thiệp mạnh hơn của các chính phủ. Mục tiêu hàng đầu của chương trình nghị sự về an ninh kinh tế là bảo vệ trật tự kinh tế mở và dựa trên luật lệ, nền tảng cho sự thịnh vượng, an ninh năng lượng và ổn định của cả hai quốc gia. Điều đó rất quan trọng đối với sức khỏe của nền kinh tế Đông Á và sự ổn định chính trị trong khu vực.

Dấu mốc 50 năm Hiệp ước hữu nghị và hợp tác

Năm nay đánh dấu kỷ niệm 50 năm Hiệp ước cơ bản về hữu nghị và hợp tác giữa Australia và Nhật Bản, còn gọi là Hiệp ước NARA, được ký vào tháng 6/1976. Hiệp ước này đã giúp chuyển đổi mối quan hệ vốn chủ yếu dựa trên thương mại hàng hóa thành quan hệ đa dạng và toàn diện hơn như hiện nay. Hiệp ước mở ra cho Nhật Bản quyền tiếp cận bình đẳng với các cơ hội đầu tư của Australia, qua đó xây dựng mối quan hệ kinh tế có ý nghĩa cả về thương mại và chiến lược.

Báo cáo Đầu tư Nhật Bản - Australia năm 2025 ghi nhận kỷ lục 77 thương vụ mua bán và sáp nhập của Nhật Bản trong năm, nâng tổng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài của Nhật Bản tại Australia lên 159,5 tỷ AUD (112,6 tỷ USD). Nhật Bản trở thành nguồn đầu tư lớn thứ hai vào Australia. Báo cáo cũng cho thấy 53 quan hệ đối tác kinh doanh mới giữa hai nước và 17 doanh nghiệp Nhật Bản lần đầu gia nhập thị trường Australia.

Các nhà đầu tư Nhật Bản không còn chỉ đơn thuần tìm kiếm tài nguyên mà đang xây dựng các nền tảng đầu tư dài hạn trong các lĩnh vực như dịch vụ tài chính, bất động sản, cơ sở hạ tầng và công nghệ, coi Australia là bàn đạp để mở rộng, củng cố và tạo ra giá trị. Những khoản đầu tư dựa trên nền tảng này đang đóng góp đáng kể vào nền kinh tế Australia đồng thời thúc đẩy hội nhập thương mại giữa hai nước. Với tư cách là điểm đến đầu tư an toàn và có chung tầm nhìn với Nhật Bản về an ninh kinh tế, Australia đang trở thành đối tác nổi bật và hứa hẹn trong bối cảnh toàn cầu đầy biến động.

Những yếu tố nền tảng của mối quan hệ như: tính bổ trợ kinh tế, khoảng cách địa lý gần gũi và hệ thống thể chế chất lượng cao - vẫn là động lực chính. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều dư địa để hai bên điều chỉnh và phát triển mối quan hệ. Sự phức tạp trong hệ thống quy định của Australia, tăng trưởng năng suất thấp và thiếu hụt kỹ năng đang khiến Australia kém hấp dẫn hơn trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu về vốn ngày càng gay gắt. Cải cách và tăng cường hợp tác song phương sẽ là yếu tố then chốt để bảo đảm dòng đầu tư dài hạn.

Gắn kết nhân dân - trụ cột thứ ba của quan hệ

Giao lưu nhân dân là trụ cột thứ ba của quan hệ Australia - Nhật Bản. Trụ cột này đóng vai trò đặc biệt quan trọng, không tách rời mà củng cố các mối liên kết kinh tế và chiến lược.

Quan hệ kinh tế đã giúp xây dựng niềm tin chính trị và sự gần gũi chiến lược, trong đó giao lưu nhân dân giữ vai trò trung tâm. Tuy nhiên, dù tầm quan trọng của hai nước đối với nhau ngày càng lớn, mức độ hiểu biết lẫn nhau vẫn còn hạn chế.

Tuần lễ kỷ niệm 50 năm Hiệp ước NARA, vốn được gọi là tuần lễ vàng của mối quan hệ song phương, sẽ là cơ hội thích hợp để hai nước có cơ hội tiếp cận toàn diện, kết hợp cả ba trụ cột: kinh tế, an ninh và giao lưu nhân dân. Chuyến thăm sắp tới do đó được kỳ vọng sẽ tạo nên cú huých quan trọng để tăng cường hiểu biết lẫn nhau, củng cố niềm tin và tạo nền tảng vững chắc cho việc duy trì và mở rộng quan hệ đối tác quốc phòng và chiến lược trong tương lai.