Thu hồi khoáng sản nhóm IV tại Hà Nội:"Chốt chặn" trong quản lý tài nguyên

Ngăn chặn tình trạng hợp thức hóa khoáng sản khai thác trái phép

Khoáng sản nhóm IV gồm đất, đá, cát, sỏi phát sinh trong quá trình đào móng, san gạt, cải tạo đất phục vụ xây dựng công trình. Trước đây, trong thực tiễn triển khai dự án, không ít chủ đầu tư và đơn vị thi công vẫn coi đây là "đất thừa", "vật liệu bỏ đi", có thể tự do xử lý. Tuy nhiên, từ năm 2025, pháp luật xác định rõ, dù giá trị kinh tế không lớn, khoáng sản nhóm IV vẫn là tài nguyên quốc gia, thuộc diện quản lý thống nhất của Nhà nước, và việc đăng ký thu hồi là yêu cầu bắt buộc.

Đăng ký thu hồi khoáng sản nhóm IV trước hết nhằm thiết lập ranh giới pháp lý rõ ràng giữa hoạt động tận dụng hợp pháp khoáng sản phát sinh trong xây dựng với hành vi lợi dụng san lấp để khai thác khoáng sản trá hình. Thực tế cho thấy, nếu không có cơ chế đăng ký, rất khó phân biệt đâu là khoáng sản phát sinh đúng phạm vi dự án, đâu là đất, đá được đào bới có chủ đích để đưa ra ngoài tiêu thụ dưới danh nghĩa "thi công công trình".

Thông qua đăng ký thu hồi, cơ quan quản lý có căn cứ xác định nguồn gốc khoáng sản, kiểm soát khối lượng phát sinh thực tế, giám sát mục đích sử dụng và điểm tiếp nhận sau thu hồi. Đây chính là cơ sở pháp lý để ngăn chặn tình trạng hợp thức hóa khoáng sản khai thác trái phép, đồng thời bảo đảm việc tận dụng khoáng sản phục vụ xây dựng được thực hiện đúng quy định.

Theo các chuyên gia, ở góc độ chủ đầu tư và nhà thầu, đăng ký thu hồi còn là "lá chắn pháp lý" quan trọng. Khi thực hiện đầy đủ thủ tục ngay từ đầu, doanh nghiệp có thể chủ động phòng ngừa rủi ro, tránh bị xử lý về vận chuyển khoáng sản không rõ nguồn gốc, sử dụng sai mục đích hoặc kê khai không trung thực khối lượng khoáng sản phát sinh - những vi phạm vốn xảy ra khá phổ biến trong thực tiễn thời gian qua.

Từ sai lầm nhỏ đến hệ lụy lớn

Thực tiễn quản lý cho thấy, nhiều vi phạm trong lĩnh vực khoáng sản nhóm IV không xuất phát từ cố ý, mà từ sự chủ quan và nhận thức chưa đầy đủ. Sai lầm phổ biến nhất là coi đất, đá đào lên trong quá trình xây dựng chỉ là phế thải, không thuộc diện quản lý khoáng sản. Từ đó, không ít tổ chức, cá nhân tự ý vận chuyển, đổ thải, tận dụng hoặc đưa khoáng sản ra ngoài dự án mà không thực hiện bất kỳ thủ tục đăng ký nào.

Một sai lầm khác là nhầm lẫn giữa "thu hồi khoáng sản" và "khai thác khoáng sản". Nhiều người cho rằng, chỉ khi nào đào bới có chủ đích để lấy khoáng sản mới phải làm thủ tục, còn thu hồi trong xây dựng thì không cần đăng ký. Trên thực tế, thu hồi khoáng sản nhóm IV tuy không phải khai thác theo nghĩa truyền thống, nhưng vẫn là hoạt động tác động trực tiếp đến tài nguyên khoáng sản và phải chịu sự quản lý của Nhà nước.

Việc không đăng ký thu hồi còn kéo theo hàng loạt hệ lụy. Khi bị kiểm tra mà không xuất trình được hồ sơ hợp pháp, toàn bộ khối lượng khoáng sản phát sinh có thể bị coi là vi phạm, dẫn đến xử phạt hành chính, buộc khắc phục hậu quả hoặc ảnh hưởng đến các thủ tục pháp lý liên quan đến dự án.

Không dừng lại ở đó, việc sử dụng khoáng sản thu hồi sai mục đích, đưa đi phục vụ công trình khác hoặc tiêu thụ trái phép còn làm xáo trộn trật tự xây dựng, phát sinh điểm tập kết vật liệu trái phép, gia tăng nguy cơ ô nhiễm môi trường và mất an toàn giao thông.

Đáng lo ngại hơn, nếu những vi phạm này không được kiểm soát kịp thời, khoáng sản nhóm IV - vốn được coi là "nguồn lực nhỏ" - lại trở thành kẽ hở lớn trong quản lý, tạo tiền lệ xấu và làm suy giảm hiệu lực pháp luật về tài nguyên khoáng sản.

Siết chặt quy định, chú trọng tuyên truyền

Năm 2025 đánh dấu bước chuyển mạnh mẽ trong cách tiếp cận của Hà Nội đối với quản lý khoáng sản nhóm IV. Thay vì chỉ tập trung vào cấp phép khai thác khoáng sản quy mô lớn, thành phố đã đưa hoạt động thu hồi khoáng sản phát sinh trong xây dựng vào trọng tâm quản lý, coi đây là khâu then chốt để khép kín "vòng đời" khoáng sản trên địa bàn.

Trên cơ sở triển khai Luật Địa chất và Khoáng sản 2024, Hà Nội đã ban hành, công khai các hướng dẫn về đăng ký, kê khai và tổ chức thu hồi khoáng sản nhóm IV. Theo hướng dẫn này, thu hồi khoáng sản không còn được hiểu đơn giản là "dọn đất thừa", mà phải thực hiện theo quy trình quản lý nhà nước chặt chẽ, bao gồm đăng ký thu hồi, xác định khối lượng phát sinh, phương án sử dụng và điểm tiếp nhận khoáng sản sau thu hồi.

Đáng chú ý, thành phố xác định rõ việc quản lý phải được thực hiện thống nhất trên toàn địa bàn. Thẩm quyền xác nhận đăng ký thu hồi khoáng sản nhóm IV được đặt ở cấp thành phố, nhằm tránh tình trạng mỗi địa phương hiểu và áp dụng quy định theo một cách khác nhau. Cách tiếp cận này nhằm thu hẹp khoảng trống pháp lý từng tồn tại giữa hoạt động xây dựng và quản lý tài nguyên khoáng sản.

Song song với hoàn thiện thủ tục, Hà Nội gắn công tác thu hồi khoáng sản với rà soát, xử lý vi phạm pháp luật về khoáng sản. Trong các văn bản chuyên đề về quản lý tài nguyên, thành phố xác định rõ, những trường hợp không thực hiện đăng ký thu hồi, kê khai không trung thực khối lượng khoáng sản nhóm IV hoặc sử dụng khoáng sản sai mục đích sẽ bị xem xét xử lý nghiêm, kể cả áp dụng biện pháp chấm dứt hiệu lực giấy phép liên quan và buộc thu hồi, quản lý lại toàn bộ khối lượng khoáng sản phát sinh.

Ở góc độ phát triển kinh tế - xã hội, Hà Nội vẫn xác định khoáng sản nhóm IV là nguồn vật liệu có thể tận dụng để phục vụ các công trình, dự án, góp phần giảm chi phí và hạn chế khai thác mới. Việc thu hồi khoáng sản nhóm IV phải được thực hiện công khai, minh bạch, có sự giám sát của cơ quan chuyên môn và gắn với trách nhiệm pháp lý cụ thể của từng chủ thể.

Cùng với đó, Hà Nội cũng đẩy mạnh công tác tuyên truyền, giúp chủ đầu tư hiểu rõ nghĩa vụ đăng ký và người dân cũng nhận thức đầy đủ rằng, "đất, đá đào lên cũng là khoáng sản". Làm đúng ngay từ đầu không chỉ giúp doanh nghiệp, người dân tránh rủi ro pháp lý, mà còn góp phần xây dựng trật tự quản lý khoáng sản minh bạch, bền vững, phù hợp với yêu cầu phát triển của Thủ đô trong giai đoạn mới.