Thông điệp của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại Phiên toàn thể bàn tròn của Hội nghị cấp cao Pháp ngữ lần thứ 20:Từ văn hóa đối thoại đến hòa bình bền vững
Sáng 16/11, tại Phnom Penh, Campuchia, trong khuôn khổ Hội nghị cấp cao Pháp ngữ lần thứ 20, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã phát biểu tại Phiên toàn thể bàn tròn. Từ diễn đàn quốc tế ấy, một thông điệp có ý nghĩa rộng lớn được gợi mở: muốn có hòa bình bền vững, không thể chỉ ngăn ngừa xung đột, mà còn phải bồi đắp những nền tảng văn hóa, nhân văn và phát triển để các dân tộc có thể cùng nhau kiến tạo tương lai.
Văn hóa đối thoại và lòng tin: nền tảng để kiến tạo hòa bình
Trong một thế giới đang chứng kiến nhiều biến động, xung đột, cạnh tranh chiến lược và những đứt gãy về niềm tin, việc đặt đối thoại, đoàn kết và phòng ngừa xung đột ở vị trí ưu tiên đầu tiên không chỉ là sự lựa chọn của ngoại giao, mà còn là sự lựa chọn mang ý nghĩa văn hóa.

Hội nghị năm nay lựa chọn chủ đề “Tái đầu tư cho hòa bình vì một nền thịnh vượng chung và ổn định bền vững”. Hai chữ “tái đầu tư” rất đáng suy ngẫm. Hòa bình không phải một thành quả có thể đạt được một lần rồi mặc nhiên tồn tại. Hòa bình cần được chăm lo mỗi ngày bằng các thiết chế công bằng, bằng sự tôn trọng lẫn nhau và trước hết bằng khả năng lắng nghe, đối thoại giữa những chủ thể không giống nhau. Khi những khác biệt bị đẩy thành đối đầu, lòng tin suy giảm và định kiến lấn át sự thấu hiểu, nguy cơ bất ổn có thể nảy sinh ngay cả ở những nơi tưởng chừng đang yên bình.
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đề nghị Cộng đồng Pháp ngữ phát huy thế mạnh đa dạng để thúc đẩy đối thoại, xây dựng lòng tin, thu hẹp khác biệt, đồng thời đóng góp tích cực hơn vào giải quyết các vấn đề khu vực, quốc tế trên cơ sở luật pháp quốc tế và chủ nghĩa đa phương. Cùng với đó là yêu cầu tăng cường phòng ngừa xung đột, trung gian hòa giải, giải quyết hòa bình các tranh chấp và tái thiết hậu xung đột. Như vậy, hòa bình không chỉ được nhìn từ thời điểm tiếng súng chấm dứt, mà từ cả quá trình chuẩn bị để xung đột không xảy ra và nỗ lực hàn gắn những tổn thương sau xung đột.
Từ góc nhìn văn hóa, đây là một gợi mở quan trọng. Đối thoại trước hết là một thái độ văn hóa: biết tôn trọng phẩm giá của người khác, chấp nhận sự tồn tại của những khác biệt và tìm kiếm phần giá trị chung ngay trong hoàn cảnh còn bất đồng. Lòng tin cũng không thể hình thành chỉ bằng những lời hứa, mà cần được bồi đắp bằng sự nhất quán giữa lời nói và hành động. Một nền ngoại giao hiệu quả cần sức mạnh của thể chế và lợi ích, nhưng cũng cần chiều sâu của văn hóa ứng xử, của tinh thần nhân văn và trách nhiệm.
Nhìn từ lịch sử Việt Nam, những phẩm chất ấy không xa lạ. Một dân tộc từng trải qua nhiều cuộc chiến tranh càng hiểu giá trị của độc lập và hòa bình, càng trân trọng việc giải quyết bất đồng bằng biện pháp hòa bình, trên cơ sở tôn trọng chủ quyền, luật pháp quốc tế và lợi ích chính đáng của các bên. Chính kinh nghiệm lịch sử đó làm cho thông điệp về đối thoại, đoàn kết và lòng tin tại diễn đàn Pháp ngữ mang một sắc thái riêng: hòa bình phải được kiến tạo bằng trách nhiệm, chứ không chỉ được mong đợi bằng thiện chí.
Đầu tư cho con người là đầu tư cho hòa bình lâu dài
Một trong những chiều sâu nhân văn đáng chú ý của bài phát biểu là việc gắn hòa bình với phát triển bao trùm. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nhấn mạnh: “Phát triển bao trùm, tạo sinh kế và mở rộng cơ hội cho người dân sẽ củng cố nền tảng cho hoà bình”. Đằng sau nhận định ngắn gọn ấy là một cách tiếp cận toàn diện: nếu những nguyên nhân gây bất ổn còn tồn tại trong đời sống kinh tế, xã hội và trong cảm nhận bất công của con người, thì hòa bình khó có thể bền chắc.
.jpg)
Một xã hội không thể yên ổn thực sự khi nhiều người trẻ thiếu cơ hội học tập, lập nghiệp; khi khoảng cách phát triển ngày càng nới rộng; khi những cộng đồng dễ bị tổn thương phải chống chọi đơn độc trước thiên tai và biến đổi khí hậu. Vì thế, đầu tư cho giáo dục, văn hóa, đào tạo, việc làm, chuyển đổi xanh, chuyển đổi số hay năng lực thích ứng với biến đổi khí hậu không chỉ giải quyết các bài toán phát triển riêng lẻ. Những chính sách ấy còn giúp nuôi dưỡng sự tự tin, hy vọng và cảm giác được tham gia vào tương lai chung của mỗi con người.
Cách nhìn đó cũng đặt ra yêu cầu đổi mới trong tư duy phát triển: phát triển chỉ thực sự có ý nghĩa khi thành quả của nó được chia sẻ, khi người dân không phải đứng bên ngoài những chuyển động lớn của thời đại.
Trong mối liên hệ ấy, văn hóa giữ một vị trí đặc biệt. Văn hóa dạy chúng ta biết đồng cảm trước nỗi đau, biết tìm điểm chung mà không xóa bỏ bản sắc, biết tự kiềm chế trước định kiến và cực đoan. Bởi vậy, đầu tư cho văn hóa cần được nhìn như đầu tư cho chất lượng con người và chất lượng các mối quan hệ xã hội. Một thư viện mở cửa cho trẻ em, một không gian nghệ thuật dành cho cộng đồng, một di sản được gìn giữ trong đời sống hằng ngày hay một chương trình giao lưu giữa thanh niên các nước đều có thể tạo ra những kết nối nhỏ nhưng bền bỉ. Từ những kết nối ấy hình thành sự hiểu biết, lòng bao dung và ý thức về lợi ích chung. Hòa bình, theo một nghĩa rất sâu, được nuôi dưỡng từ chính những hành vi văn hóa bình dị như thế.
Đối với Việt Nam, tinh thần này có sự tương đồng với quan điểm phát triển lấy con người làm trung tâm, không đánh đổi tiến bộ và công bằng xã hội lấy tăng trưởng đơn thuần. Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam tiếp tục đặt văn hóa và con người vào vị trí nền tảng, nguồn lực nội sinh, động lực và hệ điều tiết của phát triển bền vững. Đặt cạnh thông điệp từ Hội nghị Pháp ngữ, có thể thấy một điểm gặp gỡ quan trọng: xây dựng một xã hội nhân văn, giàu cơ hội sáng tạo và thụ hưởng văn hóa cũng chính là góp phần xây dựng nền móng lâu dài cho sự ổn định và phát triển.
Biến sự đa dạng thành sức mạnh: từ cam kết quốc tế đến hành động của Việt Nam
Điểm nhấn thứ ba trong bài phát biểu là yêu cầu chuyển sự đa dạng của Cộng đồng Pháp ngữ thành sức mạnh thông qua những cam kết có trọng tâm, nguồn lực cụ thể và cơ chế thực hiện. Đây là một thông điệp giàu tính thực tiễn. Ngôn ngữ có thể mở đầu một cuộc trò chuyện, nhưng để cuộc trò chuyện tạo ra thay đổi, cần thêm tri thức, sự tin cậy, năng lực tổ chức và những lợi ích thiết thực. Bởi vậy, đề nghị xác định rõ ưu tiên cho Chương trình hợp tác giai đoạn 2027 - 2030, chú trọng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, quản trị rủi ro và mạng lưới hợp tác giữa chính phủ, doanh nghiệp, cơ sở nghiên cứu là bước chuyển đáng chú ý từ sự đồng thuận về giá trị sang năng lực hành động. Trong thế giới hôm nay, hợp tác đa phương chỉ thực sự có ý nghĩa khi người dân, doanh nghiệp và các cộng đồng nhìn thấy kết quả của nó trong đời sống.

Nhìn rộng hơn, đây cũng là một cách tiếp cận mới đối với quan hệ giữa văn hóa và phát triển. Đa dạng văn hóa không chỉ là điều cần gìn giữ; nếu được đặt trong một môi trường cởi mở, có hạ tầng kết nối và cơ chế khuyến khích sáng tạo, đa dạng còn trở thành nguồn lực để làm giàu tri thức, mở rộng thị trường, thúc đẩy du lịch, công nghiệp văn hóa và đổi mới sáng tạo. Mỗi nền văn hóa mang đến một cách nhìn, một kinh nghiệm lịch sử và một năng lực biểu đạt riêng. Khi những nguồn lực ấy được tôn trọng và đối thoại bình đẳng, chúng có thể bổ sung cho nhau, thay vì cạnh tranh để loại trừ nhau.
Từ diễn đàn Phnom Penh, có thể nhận ra thêm những gợi mở cho con đường hội nhập của Việt Nam: Việt Nam không chỉ tham gia các không gian hợp tác có sẵn, mà còn chủ động đóng góp sáng kiến, kết nối nguồn lực và tạo ra sản phẩm hợp tác có giá trị.
Hòa bình, suy cho cùng, không chỉ được ký kết trên bàn hội nghị. Hòa bình được vun đắp trong cách các dân tộc nhìn về nhau, trong cơ hội mà mỗi người được trao, trong những nhịp cầu văn hóa được mở ra và trong trách nhiệm cùng gìn giữ một tương lai chung. Khi văn hóa trở thành ngôn ngữ của đối thoại, còn phát triển trở thành cơ hội của mọi người, hòa bình mới có được sức bền từ chính lòng người.

