Thông điệp của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại Lễ kỷ niệm 30 năm thành lập Hội đồng Lý luận Trung ương: Lý luận mở đường cho khát vọng phát triển đất nước

Từ tổng kết thực tiễn đến năng lực dự báo và kiến tạo tương lai

Có những thời khắc, yêu cầu của sự phát triển buộc chúng ta không chỉ nhìn lại con đường đã qua mà còn phải đặt câu hỏi về những con đường chưa từng đi tới. Bài phát biểu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại Lễ kỷ niệm 30 năm thành lập Hội đồng Lý luận Trung ương mang tinh thần ấy. Trong sự trân trọng những đóng góp của nhiều thế hệ nhà khoa học, bài phát biểu đồng thời đặt ra một đòi hỏi mới đối với công tác lý luận: không chỉ tổng kết, giải thích thực tiễn mà còn phải nhận diện quy luật, dự báo xu thế, định hướng quyết sách và chủ động mở ra những khả năng phát triển mới.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nhấn mạnh: “Lý luận phải giúp Đảng chủ động mở ra những khả năng kiến tạo mới, dự báo, nhận diện sớm các nguy cơ và chuẩn bị những điều kiện bảo đảm thành công”. Đây là một thông điệp quan trọng. Lý luận không thể đi sau cuộc sống, chờ thực tiễn tạo ra những vấn đề bức xúc rồi mới tìm cách giải thích. Nhưng muốn đi trước, lý luận càng phải bám rễ sâu vào thực tiễn, nhận diện đúng những thay đổi đang hình thành, phân biệt hiện tượng nhất thời với những xu hướng có tính quy luật.

Đặc biệt, hình ảnh những “con đường chưa có dấu chân người” trong bài phát biểu gợi mở tinh thần dám nghĩ đến điều mới, song không phải bằng ý chí chủ quan. Những bước đi chưa có tiền lệ càng cần luận cứ khoa học vững chắc, sự đánh giá khách quan về phương án, rủi ro, tác động và điều kiện thực hiện. Vì thế, yêu cầu đối với cơ quan nghiên cứu và tham mưu không chỉ là đưa ra nhiều kiến nghị, mà là phát hiện đúng vấn đề, xác định rõ nguyên nhân thuộc về nhận thức, thể chế hay tổ chức thực hiện, từ đó đề xuất được những giải pháp khả thi.

Một điểm nhấn có ý nghĩa đặc biệt là tầm nhìn đến năm 2130. Từ nhiệm vụ tổng kết 100 năm Đảng lãnh đạo cách mạng Việt Nam, bài phát biểu đặt vấn đề định hướng phát triển đất nước trong 100 năm tiếp theo. Tư duy thế kỷ không phủ nhận các mục tiêu cụ thể của từng nhiệm kỳ; trái lại, nó đòi hỏi mỗi nhiệm kỳ phải đóng góp vào những nền tảng bền vững, không đánh đổi lợi ích lâu dài lấy thành quả trước mắt. Những lựa chọn hôm nay về giáo dục, văn hóa, khoa học, môi trường, thể chế và con người sẽ quyết định sức sống của đất nước trong nhiều thế hệ.

Vì vậy, có thể nói, lý luận không chỉ có nhiệm vụ soi sáng con đường đã đi mà còn phải góp phần chuẩn bị những điều kiện để đất nước bước vững vàng trên con đường phía trước. Giá trị của tư duy chiến lược được thể hiện ở năng lực kết nối bài học lịch sử với những yêu cầu của hiện tại và khát vọng của tương lai.

Đặt văn hóa và con người vào trung tâm của mô hình phát triển mới

Trong 5 nhiệm vụ trọng tâm được nêu ra, nội dung nghiên cứu các vấn đề lý luận nền tảng và những vấn đề mới của thời đại chứa đựng nhiều gợi mở trực tiếp đối với lĩnh vực văn hóa. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước yêu cầu “làm rõ vai trò của văn hóa, lý luận, phê bình văn học, nghệ thuật trong định hướng sáng tạo, xây dựng nhân cách và sức mạnh mềm quốc gia”. Điều đó cho thấy văn hóa cần được nghiên cứu trong mối quan hệ hữu cơ với mô hình phát triển đất nước, thay vì chỉ như một lĩnh vực hoạt động riêng biệt.

Điều cần làm rõ hơn trong giai đoạn hiện nay là những giá trị văn hóa tác động đến chất lượng tăng trưởng, năng lực đổi mới sáng tạo, sự gắn kết xã hội và hiệu quả quản trị bằng cơ chế nào; làm thế nào chuyển nhận thức đúng thành thể chế đúng, nguồn lực thực chất và kết quả có thể kiểm chứng. Đây cũng là yêu cầu có tính phương pháp luận đối với việc triển khai Nghị quyết số 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam.

Bài phát biểu cũng đặt ra yêu cầu nghiên cứu lý luận, phê bình văn học, nghệ thuật gắn với đời sống sáng tạo. Lý luận và phê bình không chỉ bình luận những gì nghệ sĩ đã sáng tạo, mà còn phải góp phần phát hiện giá trị mới, nâng cao chất lượng thẩm mỹ, củng cố định hướng giá trị và tạo môi trường đối thoại có trách nhiệm giữa nghệ sĩ, nhà quản lý và công chúng. Trong một thế giới mà công nghệ và thị trường liên tục làm biến đổi hình thức biểu đạt, sự đổi mới của lý luận, phê bình là điều kiện để đời sống nghệ thuật phát triển lành mạnh và phong phú.

Trên hết, điều xuyên suốt vẫn là con người. Thước đo cuối cùng của chính sách văn hóa không chỉ nằm ở số công trình được xây dựng hay số sự kiện được tổ chức, mà còn ở việc người dân có thêm cơ hội sáng tạo, được tiếp cận những giá trị tốt đẹp và có đời sống tinh thần phong phú hơn hay không.

Đổi mới phương pháp nghiên cứu, đưa tri thức vào những quyết sách có hiệu quả

Một thông điệp rất thực tiễn của bài phát biểu là không thể nâng cao chất lượng tư vấn nếu không đổi mới cách làm nghiên cứu. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước yêu cầu khảo sát thực tiễn “đến nơi, đến chốn, kỹ càng”, theo dõi dài hạn một số địa phương, ngành, mô hình; lắng nghe người dân, doanh nghiệp và cán bộ cơ sở; nghiên cứu cả thành công lẫn trường hợp chưa thành công. Đây là lời nhắc nhở về tinh thần khoa học bắt đầu từ sự thật của cuộc sống, không chọn tư liệu chỉ để minh họa cho kết luận đã có sẵn.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nhấn mạnh môi trường nghiên cứu phải tôn trọng các ý kiến khác nhau có căn cứ, khuyến khích tranh luận khoa học thẳng thắn, giữ nghiêm liêm chính học thuật. Đây là điều kiện để tri thức được bổ sung và phát triển. Bản lĩnh của nhà khoa học thể hiện ở khả năng bảo vệ luận điểm dựa trên chứng cứ, nhưng cũng sẵn sàng điều chỉnh khi thực tiễn đưa ra bằng chứng mới. Việc sử dụng trí tuệ nhân tạo, dữ liệu số càng đòi hỏi trách nhiệm về nguồn tư liệu, tính chính xác và bảo mật.

Đáng chú ý, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước yêu cầu coi trọng nghiên cứu nền tảng, nghiên cứu dài hạn; không đòi hỏi mọi kết quả đều phải chuyển ngay thành giải pháp trước mắt. Những vấn đề về hệ giá trị, nhân cách, bản sắc dân tộc, văn hóa cầm quyền, lý luận nghệ thuật hay mô hình phát triển văn hóa cần thời gian tích lũy và kiểm nghiệm. Muốn có những quyết sách tốt trong tương lai, phải đầu tư cho tri thức ngay từ hôm nay, đồng thời có cơ chế đặt hàng, đánh giá và trọng dụng nhân tài dựa trên đóng góp khoa học thực chất.

Một gợi mở nữa là nghiên cứu “văn hóa cầm quyền” trong mối quan hệ với đổi mới phương thức lãnh đạo. Văn hóa ở đây không chỉ là đối tượng của quản lý, mà còn phải thể hiện trong chính cách quản lý: tôn trọng Nhân dân, lắng nghe những ý kiến có căn cứ, đề cao trách nhiệm giải trình, nói đi đôi với làm và kiểm chứng hiệu quả bằng kết quả thực tế. Khi văn hóa trở thành phẩm chất của hoạt động lãnh đạo và thực thi công vụ, những giá trị tốt đẹp mới có điều kiện thấm sâu vào đời sống.

Đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới cần những tư tưởng có sức mở đường, những quyết sách có căn cứ khoa học và một nền tảng văn hóa đủ bền vững để nâng đỡ khát vọng của nhiều thế hệ. Muốn đi xa, chúng ta phải bắt đầu từ khả năng suy nghĩ sâu hơn, nhìn xa hơn và hành động có trách nhiệm hơn hôm nay. Đó cũng chính là ý nghĩa thiết thực của việc phát triển lý luận: để tri thức không dừng lại trên trang giấy, mà trở thành sức mạnh kiến tạo tương lai đất nước.