Thông điệp của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại Hội nghị toàn quốc thực hiện Nghị quyết số 10-NQ/TW của Bộ Chính trị: Việt Nam đồng hành với nhà đầu tư tốt để tạo giá trị mới

Từ thu hút vốn đến kiến tạo năng lực quốc gia

Gần 40 năm sau khi thực hiện chủ trương mở cửa và thu hút đầu tư nước ngoài, Việt Nam đã đi qua một hành trình rất dài. Từ một nền kinh tế khép kín, thiếu vốn, thiếu công nghệ, phụ thuộc nhiều vào viện trợ quốc tế, chúng ta đã trở thành một nền kinh tế có độ mở cao, hội nhập sâu rộng, là mắt xích quan trọng trong mạng lưới sản xuất và thương mại toàn cầu. Khu vực kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài đã đóng góp tích cực vào tăng trưởng, xuất khẩu, công nghiệp hóa, tạo việc làm, tiếp nhận công nghệ và phương thức quản trị hiện đại.

Nhưng chính những thành tựu ấy cũng đặt ra cho chúng ta một câu hỏi mới, khó hơn và sâu hơn. Hôm nay, Việt Nam không còn chỉ đặt câu hỏi làm thế nào để có thêm vốn nước ngoài. Điều quan trọng hơn là làm thế nào để sử dụng hiệu quả nguồn lực nước ngoài nhằm nâng cao nội lực, năng lực công nghệ, sức cạnh tranh và tự chủ của nền kinh tế. Đây là sự chuyển đổi rất căn bản trong tư duy phát triển.

Nếu trước đây, trong bối cảnh thiếu vốn, mỗi dự án FDI có thể được nhìn nhận chủ yếu qua số vốn đăng ký, số việc làm tạo ra, số nhà máy được xây dựng, thì nay thước đo phải khác. Một dự án đầu tư tốt không chỉ là dự án có quy mô lớn, mà phải là dự án đem lại công nghệ mới, kỹ năng mới, quản trị mới, tiêu chuẩn mới, thị trường mới và cơ hội mới cho doanh nghiệp Việt Nam, người lao động Việt Nam. Nói cách khác, điều chúng ta cần không chỉ là dòng vốn đi vào Việt Nam, mà là dòng vốn ấy để lại gì cho Việt Nam.

Để lại một đội ngũ kỹ sư giỏi hơn, nhà quản trị chuyên nghiệp hơn, doanh nghiệp trong nước có năng lực tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu. Để lại một nền sản xuất xanh hơn, thông minh hơn, tiết kiệm tài nguyên hơn. Để lại một hệ sinh thái công nghiệp trong nước mạnh hơn. Để lại niềm tin rằng Việt Nam không chỉ là nơi đặt nhà máy, mà là nơi sáng tạo, thiết kế, nghiên cứu, phân bổ vốn và cung cấp dịch vụ có giá trị gia tăng cao cho khu vực.

Đó là tinh thần rất quan trọng của Nghị quyết 10, cũng là thông điệp xuyên suốt trong bài phát biểu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm: thu hút đầu tư nước ngoài không phải để thay thế nội lực mà để làm mạnh nội lực, nâng cao tự chủ; không chỉ để tăng trưởng nhanh mà để phát triển bền vững, bao trùm và có chất lượng cao.

Thông điệp ấy đặc biệt có ý nghĩa trong bối cảnh thế giới đang thay đổi rất nhanh. Cạnh tranh thu hút đầu tư nước ngoài không còn chỉ là cạnh tranh ưu đãi thuế, giá thuê đất hay chi phí lao động thấp. Chính sách thuế tối thiểu toàn cầu khiến dư địa ưu đãi thuế bị thu hẹp. Các dòng vốn chất lượng cao đang tìm kiếm những địa điểm có thể bảo đảm hạ tầng hiện đại, năng lượng sạch, nhân lực chất lượng cao, thể chế minh bạch, chi phí tuân thủ thấp, bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ và môi trường chính sách ổn định, có thể dự báo.

Vì vậy, Việt Nam không thể tiếp tục cạnh tranh bằng cách hạ thấp tiêu chuẩn, đánh đổi môi trường, tài nguyên, an sinh và an ninh kinh tế để lấy tăng trưởng trước mắt. Chúng ta càng không thể chấp nhận những dự án công nghệ lạc hậu, tiêu hao nhiều năng lượng, sử dụng đất kém hiệu quả, gây ô nhiễm, chuyển giá, trốn thuế, lẩn tránh xuất xứ hoặc gây rủi ro đối với quốc phòng, an ninh, dữ liệu và hạ tầng trọng yếu.

Phát triển trong giai đoạn mới đòi hỏi một bản lĩnh mới: mở cửa nhưng không dễ dãi; hội nhập nhưng không phụ thuộc; thân thiện với nhà đầu tư nhưng không buông lỏng tiêu chuẩn; chủ động chào đón cơ hội nhưng cũng đủ năng lực sàng lọc rủi ro. Điểm sâu sắc nhất ở đây là sự thay đổi từ tư duy “đón nhận” sang tư duy “lựa chọn và dẫn dắt”. Việt Nam không còn là điểm đến thụ động của các dòng vốn quốc tế, mà phải trở thành một quốc gia có chiến lược, có năng lực lựa chọn, có hệ sinh thái đủ tốt để hấp thụ công nghệ, chuyển hóa tri thức và nhân lên năng lực nội sinh.

Muốn vậy, doanh nghiệp Việt Nam phải được đặt vào trung tâm của quá trình liên kết. FDI chỉ thật sự có ý nghĩa chiến lược khi khu vực này không phát triển như những “ốc đảo” riêng biệt, mà kết nối thực chất với doanh nghiệp trong nước. Các tập đoàn lớn đầu tư tại Việt Nam cần công bố nhu cầu mua sắm, tiêu chuẩn kỹ thuật, lộ trình nội địa hóa, cơ hội hợp tác; đồng thời tham gia đào tạo nhà cung ứng, chia sẻ tiêu chuẩn, chuyển giao tri thức và tạo điều kiện để doanh nghiệp Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị.

Đây không chỉ là câu chuyện kinh tế. Đó còn là câu chuyện về khát vọng phát triển quốc gia. Một dân tộc muốn đi lên bằng trí tuệ và bản lĩnh của mình không thể mãi đứng ở những khâu thấp nhất của chuỗi giá trị toàn cầu. Chúng ta cần học được công nghệ, làm chủ công nghệ, sáng tạo công nghệ; cần có những doanh nghiệp Việt Nam đủ năng lực cạnh tranh; cần có người lao động Việt Nam không chỉ làm thuê trong những dây chuyền lắp ráp, mà từng bước đảm nhận các vị trí kỹ thuật, quản lý, nghiên cứu, thiết kế và vận hành chuỗi cung ứng.

FDI vì thế phải trở thành trường học lớn về công nghệ, quản trị, kỷ luật công nghiệp và văn hóa kinh doanh hiện đại cho nền kinh tế Việt Nam.

Đồng hành bằng thể chế, hạ tầng và trách nhiệm thực thi tốt

Một trong những điểm rất đáng chú ý trong bài phát biểu là tinh thần đồng hành với nhà đầu tư. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã dành lời cảm ơn các nhà đầu tư nước ngoài đã chọn Việt Nam là “quê hương thứ hai”, đã sống, làm việc và đầu tư tại Việt Nam. Đó là cách nói rất gần gũi, nhân văn, thể hiện thái độ trân trọng đối với những đối tác đã góp phần vào sự phát triển của đất nước.

Việt Nam hoan nghênh những nhà đầu tư làm ăn lâu dài, tuân thủ pháp luật, tôn trọng lợi ích chính đáng của người lao động, cộng đồng và đất nước, cùng chia sẻ công nghệ, đào tạo nhân lực, phát triển doanh nghiệp trong nước và nâng cao vị thế Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu. Đây chính là tinh thần “đồng hành với nhà đầu tư tốt để cùng tạo ra giá trị mới”.

Một quốc gia muốn thu hút nhà đầu tư tốt thì trước hết phải có môi trường tốt. Muốn có dự án tốt thì phải có thể chế tốt. Muốn có công nghệ cao thì phải có nhân lực cao. Muốn có các trung tâm dữ liệu, trung tâm nghiên cứu, trung tâm tài chính, nhà máy hiện đại, khu công nghiệp sinh thái, khu thương mại tự do, thì phải có điện ổn định, năng lượng sạch, cảng biển, sân bay, đường cao tốc, đường sắt, hạ tầng số, dịch vụ xã hội và môi trường sống tốt cho chuyên gia, người lao động.

Trong giai đoạn mới, chất lượng thể chế chính là lợi thế cạnh tranh quan trọng nhất. Nhà đầu tư chiến lược không chỉ quan tâm đến một ưu đãi trước mắt, mà quan tâm đến khả năng dự báo của chính sách, sự nhất quán trong thực thi, sự minh bạch của pháp luật, sự chuyên nghiệp của bộ máy công quyền và sự an toàn của môi trường kinh doanh.

Vì thế, cải cách thể chế không chỉ là cắt giảm vài thủ tục, rút ngắn vài ngày xử lý hồ sơ. Cải cách thể chế phải tạo ra niềm tin phát triển. Nhà đầu tư phải thấy rằng khi họ đến Việt Nam, họ không phải đi qua quá nhiều cửa, không mất quá nhiều thời gian và chi phí để triển khai một dự án hợp pháp; họ có thể nhìn rõ triển vọng, dự báo được chính sách và yên tâm đầu tư dài hạn.

Điều này cũng đặt ra yêu cầu rất cao đối với bộ máy nhà nước. Các cơ quan công quyền phải chuyển mạnh từ tư duy quản lý sang kiến tạo phát triển, quản trị hiện đại và phục vụ doanh nghiệp. Không chỉ giải quyết thủ tục nhanh hơn, mà phải biết đồng hành từ khi nhà đầu tư tìm hiểu, triển khai, vận hành đến mở rộng dự án; phải kịp thời tháo gỡ vướng mắc cho dự án hiện hữu; phải tạo điều kiện để nhà đầu tư giữ lại lợi nhuận tái đầu tư, mở rộng hoạt động tại Việt Nam.

Tuy nhiên, đồng hành không có nghĩa là dễ dãi. Hỗ trợ không có nghĩa là ưu ái bằng mọi giá. Một điểm rất mới trong phát biểu là yêu cầu bỏ tư duy ưu đãi đầu vào, thay bằng hỗ trợ dựa trên kết quả đầu ra, gắn với mức độ thực hiện cam kết. Dự án nào có công nghệ tiên tiến, đầu tư nghiên cứu phát triển, đóng góp cho chuyển đổi xanh, chuyển đổi số, đào tạo lao động Việt Nam, sử dụng nhà cung ứng trong nước, chuyển giao công nghệ, tiết kiệm đất đai, năng lượng và giảm phát thải thì phải được hỗ trợ tương xứng. Ngược lại, dự án chậm triển khai, sử dụng đất lãng phí, gây ô nhiễm, chuyển giá, vi phạm pháp luật hoặc không thực hiện đúng cam kết thì phải bị xử lý nghiêm. Đó là một thông điệp rất rõ về kỷ luật phát triển.

Phát triển không thể dựa trên cảm tính. Thu hút đầu tư không thể chạy theo phong trào. Đánh giá thành tích không thể chỉ dựa vào số dự án hay số vốn đăng ký. Trong giai đoạn mới, mỗi địa phương cần có chiến lược thu hút đầu tư phù hợp với quy hoạch, lợi thế, điều kiện phát triển và khả năng liên kết vùng. Không thể để nơi nào cũng muốn làm cảng biển, sân bay, trung tâm dữ liệu, khu công nghệ cao mà không dựa trên nguồn lực, hạ tầng và lợi thế so sánh.

Đây là một yêu cầu rất quan trọng trong quản trị phát triển quốc gia. Chúng ta không thu hút đầu tư theo địa giới hành chính hẹp, mà phải tổ chức theo cụm ngành, chuỗi giá trị, hệ sinh thái công nghiệp, đổi mới sáng tạo và không gian liên vùng. Trung ương định hướng chiến lược, hoàn thiện thể chế, điều phối liên vùng, sàng lọc dự án lớn và giám sát thực hiện. Địa phương chủ động, sáng tạo, nhưng không được cạnh tranh bằng cách phá vỡ quy hoạch, hạ thấp tiêu chuẩn hoặc đánh đổi lợi ích lâu dài.

Nhìn rộng hơn, bài phát biểu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đặt ra một văn hóa mới trong thu hút đầu tư: văn hóa lựa chọn, văn hóa trách nhiệm, văn hóa thực thi và văn hóa đồng hành.

Văn hóa lựa chọn là biết nói “có” với những dự án tốt, nhưng cũng dám nói “không” với những dự án không phù hợp. Văn hóa trách nhiệm là mỗi bộ, ngành, địa phương phải rõ việc, rõ thời hạn, rõ trách nhiệm, rõ kết quả; không nói chung chung, không đẩy trách nhiệm, không để chính sách đúng bị chậm lại trong thực thi.

Văn hóa thực thi là lấy kết quả làm thước đo: công nghệ nào được chuyển giao, bao nhiêu doanh nghiệp Việt Nam tham gia chuỗi cung ứng, bao nhiêu lao động được đào tạo, bao nhiêu giá trị gia tăng được tạo ra, môi trường được bảo vệ ra sao, ngân sách được đóng góp thế nào.

Văn hóa đồng hành là xây dựng quan hệ giữa Nhà nước, doanh nghiệp Việt Nam và nhà đầu tư nước ngoài trên nền tảng tin cậy, minh bạch, tôn trọng pháp luật và cùng chia sẻ lợi ích hài hòa.

Trong một thế giới đầy biến động, thông điệp này càng có ý nghĩa. Dòng vốn toàn cầu đang dịch chuyển. Chuỗi cung ứng đang tái cấu trúc. Công nghệ mới đang thay đổi phương thức sản xuất. Các quốc gia đang cạnh tranh quyết liệt để thu hút bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, dữ liệu, năng lượng sạch, tài chính quốc tế và các ngành kinh tế tương lai. Nếu Việt Nam muốn nắm bắt cơ hội, chúng ta phải đi nhanh hơn, nhưng không được vội vàng; phải mở rộng hơn, nhưng không được dễ dãi; phải hấp dẫn hơn, nhưng không đánh mất nguyên tắc phát triển bền vững.

Bài phát biểu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm vì vậy không chỉ nói về FDI. Sâu xa hơn, đó là lời nhắc về con đường phát triển của Việt Nam trong kỷ nguyên mới: phát triển bằng trí tuệ, bằng bản lĩnh, bằng nội lực được bồi đắp từ hội nhập; phát triển nhanh nhưng phải chắc; phát triển mở nhưng phải tự chủ; phát triển kinh tế nhưng phải vì con người, vì cộng đồng, vì tương lai lâu dài của đất nước.

Việt Nam cần nhà đầu tư tốt. Nhưng nhà đầu tư tốt cũng cần một Việt Nam tốt hơn: thể chế tốt hơn, hạ tầng tốt hơn, nhân lực tốt hơn, quản trị tốt hơn, trách nhiệm thực thi tốt hơn. Khi hai điều đó gặp nhau, chúng ta sẽ không chỉ có thêm dự án, thêm nhà máy, thêm vốn đầu tư, mà quan trọng hơn, sẽ có thêm năng lực mới, giá trị mới và niềm tin mới cho hành trình đưa Việt Nam trở thành nước phát triển, thu nhập cao vào năm 2045.