Thế trận lòng dân trong không gian số

Thế trận lòng dân trong một không gian xã hội đã thay đổi

Không gian số đang làm thay đổi rất nhanh cấu trúc của đời sống tư tưởng. Nếu trước đây thông tin chủ yếu đi theo những tuyến tương đối rõ ràng, thì hôm nay mỗi chiếc điện thoại thông minh đã trở thành một điểm phát và nhận thông tin. Một sự việc ở một phường, một xã có thể chỉ sau vài phút trở thành câu chuyện của cả nước; một hình ảnh thiếu bối cảnh, một đoạn video bị cắt ghép hay một bình luận giàu cảm xúc có thể lan nhanh hơn rất nhiều so với thông tin đã được kiểm chứng.

Trong môi trường đó, thế trận lòng dân không chỉ được tạo dựng bằng số lượng thông tin chính thống được phát đi, mà bằng mức độ xã hội tin cậy, chủ động tìm đến và sẵn sàng chia sẻ những thông tin đúng. Nghị quyết số 25-NQ/TW ngày 22/8/2026 của Bộ Chính trị về Chiến lược công tác tư tưởng trong bối cảnh mới đặt ra rất rõ yêu cầu công tác tư tưởng phải vận hành thống nhất trên cả không gian thực và không gian số; chuyển mạnh từ quản lý thông tin sang dẫn dắt nhận thức xã hội, củng cố niềm tin của Nhân dân; kết hợp chặt chẽ giữa “xây” và “chống”, lấy “xây” làm gốc, lấy thuyết phục làm phương thức chủ đạo.

Ngày 3/10, tại Đại hội đại biểu toàn quốc Hội Cựu Công an nhân dân Việt Nam lần thứ II, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh yêu cầu củng cố vững chắc “thế trận lòng dân”, xây dựng “trật tự tự thân”, văn hóa thượng tôn pháp luật; đồng thời mong muốn những người có uy tín trong cộng đồng thực sự trở thành “ngọn cờ tư tưởng đúng đắn”, lan tỏa cái tốt, cái đúng, lấn át cái xấu, cái tiêu cực. Những khái niệm ấy đặc biệt có ý nghĩa trong bối cảnh số.

“Trật tự tự thân” là một tầng cao của quản trị xã hội. Một xã hội chỉ ổn định bằng kiểm tra và chế tài sẽ có chi phí quản trị rất lớn. Một xã hội bền vững hơn là xã hội trong đó phần đông người dân hiểu vì sao phải tuân thủ pháp luật, biết phân biệt đúng - sai, có ý thức bảo vệ lợi ích chung và chủ động phản ứng trước thông tin xuyên tạc, kích động, lừa đảo hay độc hại. Khi những chuẩn mực đúng đắn đã trở thành lựa chọn tự nhiên của cộng đồng, thế trận lòng dân trở thành một năng lực xã hội.

Trên không gian số, không thể có một lực lượng nào đủ sức kiểm tra từng bài đăng, từng video, từng bình luận. Cũng không thể xây dựng môi trường số lành mạnh chỉ bằng gỡ bỏ nội dung xấu sau khi nó đã lan tới hàng triệu người. Phòng tuyến bền vững nhất vẫn là khả năng tự nhận biết, tự sàng lọc và tự điều chỉnh của mỗi người dân và cộng đồng. Thế trận lòng dân trên không gian số vì thế trước hết phải được xây từ sức đề kháng tư tưởng của xã hội.

Muốn cái đúng lan tỏa, cái đúng phải đáng tin, dễ hiểu và đủ sức hấp dẫn

Sức đề kháng ấy không thể được tạo ra bằng lời kêu gọi đơn thuần. Người dân tin vào thông tin chính thống khi thông tin đó giúp họ hiểu đúng điều đang xảy ra, trả lời được câu hỏi họ đang quan tâm và, quan trọng hơn, phù hợp với trải nghiệm thực tế của họ.

Tại cuộc làm việc với Ban Tuyên giáo Trung ương và các cơ quan liên quan ngày 1/10 vừa qua, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh: “Niềm tin của nhân dân phải được xây dựng bằng kết quả thực tiễn”. Một thủ tục được giải quyết đúng hạn, một kiến nghị được trả lời thỏa đáng, một dự án hoàn thành đúng tiến độ, một chính sách được thực hiện công bằng đều trực tiếp tạo ra niềm tin. Từ tinh thần ấy, tuyên truyền không thể được dùng để làm cho người dân chấp nhận một sai sót mà cơ quan có trách nhiệm phải sửa.

Đây là điểm then chốt để hiểu đúng công tác tư tưởng trong bối cảnh mới. Truyền thông chính sách không phải lớp “trang trí” đặt sau một quyết định hành chính. Nó phải là một phần của toàn bộ chu trình chính sách: từ lắng nghe xã hội, nhận diện vấn đề, chuẩn bị dữ liệu, giải thích phương án, tiếp nhận phản hồi, tổ chức thực hiện tới đánh giá kết quả. Cơ quan xây dựng chính sách phải đồng thời chịu trách nhiệm về chất lượng chính sách, việc thực hiện và việc giải thích chính sách; ngành Tuyên giáo làm nhiệm vụ tham mưu, định hướng, điều phối, kiểm tra, nhưng không thể làm thay trách nhiệm giải trình và sửa sai của cơ quan có thẩm quyền.

Khi cách tiếp cận ấy được thực hiện nghiêm túc, công tác tư tưởng sẽ trở thành một “hệ thống cảm biến” của xã hội. Tâm trạng, băn khoăn, phản ánh và những tín hiệu bất thường trên không gian mạng không chỉ là vấn đề truyền thông cần xử lý, mà còn là dữ liệu để kiểm tra lại chất lượng quản trị. Có những phản ứng xuất phát từ thông tin sai cần bác bỏ; nhưng cũng có những phản ứng cho thấy thủ tục đang bất hợp lý, cách làm thiếu công bằng hoặc chính sách chưa tính hết tác động. Phân biệt được hai loại vấn đề ấy chính là bản lĩnh của công tác tư tưởng hiện đại.

Cái đúng muốn thắng thế cũng phải thay đổi cách thể hiện. Trong môi trường mà công chúng có vô số lựa chọn, nội dung chính thống không thể chỉ đúng nhưng chậm, khó hiểu hoặc xa đời sống. Một thông tin chính xác công bố sau nhiều giờ im lặng có thể đã đánh mất phần lớn không gian nhận thức vào tay tin đồn. Một văn bản dài hàng chục trang không thể tự nhiên cạnh tranh với một video ngắn giàu cảm xúc. Vì thế, năng lực kể chuyện, trực quan hóa dữ liệu, giải thích chính sách bằng ngôn ngữ đời sống, tương tác hai chiều và sử dụng công nghệ mới phải trở thành một phần của năng lực công tác tư tưởng.

Nghị quyết 25 yêu cầu xây dựng hệ sinh thái truyền thông hiện đại, tăng tỷ lệ người dân tin tưởng và chủ động sử dụng nguồn thông tin chính thống; hình thành mạng lưới người có uy tín, người có ảnh hưởng tích cực tham gia công tác tư tưởng. Đây là định hướng đúng với logic của không gian số. Người dân ngày nay không chỉ tin vào cơ quan; họ còn tin vào những chuyên gia họ tôn trọng, những cộng đồng họ tham gia. Vì vậy, hệ sinh thái thông tin chính thống cần mở rộng tới nhà khoa học, văn nghệ sĩ, giáo viên, doanh nhân, bác sĩ, luật sư, người trẻ sáng tạo nội dung và những cá nhân có uy tín trong cộng đồng.

Từ phản ứng với cái xấu đến chủ động kiến tạo hệ sinh thái của cái tốt

Trong nhiều năm, khi nói tới công tác tư tưởng trên không gian mạng, chúng ta thường nhấn mạnh tới đấu tranh phản bác, ngăn chặn thông tin xấu độc. Điều đó hoàn toàn cần thiết. Nhưng nếu chỉ dừng ở “chống”, chúng ta luôn ở trong thế phản ứng: thông tin sai xuất hiện rồi mới bác; vụ việc phát sinh rồi mới xử lý; khủng hoảng bùng lên rồi mới truyền thông. Trong một môi trường số thay đổi từng giờ, cách tiếp cận ấy khó tạo thế chủ động bền vững.

Tinh thần mới của Nghị quyết 25 là lấy “xây” làm căn cơ, lâu dài. Xây ở đây trước hết là xây niềm tin bằng hiệu quả quản trị; xây năng lực cung cấp thông tin nhanh và minh bạch; xây những nội dung tích cực có sức cạnh tranh; xây mạng lưới những người có uy tín; xây văn hóa tranh luận có lý lẽ; xây kỹ năng số cho người dân; và xây một môi trường trong đó hành vi tử tế, trách nhiệm, sáng tạo và cống hiến được nhìn thấy, được tôn trọng, được chia sẻ.

Để làm được điều đó, công tác tư tưởng cần chuyển mạnh từ tư duy “phủ kín thông tin” sang tư duy “tạo giá trị thông tin”. Người dân không cần được bao quanh bởi thật nhiều thông điệp giống nhau; họ cần thông tin đúng lúc, đúng vấn đề, có dữ liệu, có giải thích và giúp họ ra quyết định tốt hơn. Mỗi cơ quan công quyền cần coi truyền thông chính sách là trách nhiệm của mình; mỗi người đứng đầu phải có năng lực đối thoại; mỗi chính sách lớn phải có phương án truyền thông ngay từ khi hình thành chứ không chờ đến lúc phát sinh tranh luận.

Cùng với đó, cần xây dựng năng lực dự báo và cảnh báo sớm đối với các xu hướng tư tưởng trên không gian số. Dữ liệu mạng xã hội, phản ánh báo chí, kiến nghị cử tri, thông tin từ cơ sở và khảo sát xã hội học cần được kết nối để nhận diện những “tín hiệu yếu” trước khi trở thành vấn đề lớn. Nhưng dữ liệu phải đi cùng kỷ luật khoa học và đạo đức: không đồng nhất mức độ ồn ào trên mạng với dư luận xã hội; không biến phân tích tâm trạng thành suy đoán; càng không để công nghệ thay thế việc đi cơ sở, gặp người dân và hiểu đời sống thật.

Một nhiệm vụ khác là nâng sức hấp dẫn của các giá trị tích cực. Cái tốt không tự nhiên lan tỏa chỉ vì nó tốt. Nó cần được kể bằng câu chuyện chạm tới cảm xúc, được thể hiện bằng sản phẩm sáng tạo, được đưa vào âm nhạc, điện ảnh, sách, trò chơi, video ngắn, triển lãm, giáo dục và những trải nghiệm số phù hợp với từng nhóm công chúng. Những giá trị về lòng yêu nước, nhân ái, trung thực, trách nhiệm, hiếu học, nghĩa tình và khát vọng vươn lên cần được “dịch” sang ngôn ngữ của đời sống số, để thế hệ trẻ cảm thấy đó là những lựa chọn có ý nghĩa đối với chính cuộc sống của họ.

Cuối cùng, “thế trận lòng dân” không thể được tạo ra trong một chiến dịch truyền thông. Nó được bồi đắp mỗi ngày từ cách chính quyền giải quyết công việc, cách cán bộ ứng xử với dân, chất lượng từng chính sách, mức độ công khai của thông tin và khả năng xã hội nhìn thấy công bằng được thực thi. Khi phản ánh được lắng nghe, khi sai được sửa, khi đúng được bảo vệ, niềm tin sẽ trở thành một nguồn lực tự thân.

Trong không gian số, cuộc cạnh tranh lớn nhất không chỉ là cạnh tranh giữa thông tin đúng và sai. Sâu xa hơn, đó là cạnh tranh về niềm tin, về sức hấp dẫn của giá trị và khả năng tạo ra những cộng đồng cùng chia sẻ chuẩn mực tích cực. Muốn cái tốt, cái đúng lan tỏa mạnh hơn, chúng ta phải làm cho cái tốt gần gũi hơn, cái đúng thuyết phục hơn, thông tin chính thống nhanh hơn, chính sách tốt hơn và mỗi hành động của bộ máy trở thành một bằng chứng cho điều chúng ta muốn xã hội tin tưởng.

Khi đó, “thế trận lòng dân” trên không gian số sẽ không phải một bức tường phòng thủ khép kín, mà là một hệ sinh thái mở của niềm tin, trách nhiệm và sáng tạo; nơi người dân không chỉ là đối tượng tiếp nhận thông tin mà trở thành chủ thể cùng bảo vệ sự thật, lan tỏa điều tử tế và kiến tạo những chuẩn mực tốt đẹp cho xã hội. Đó cũng chính là biểu hiện sinh động nhất của một công tác tư tưởng thật sự “Chủ động - Sắc bén - Thuyết phục - Hiệu quả” trong kỷ nguyên mới.