Thay đổi nhận thức, xóa bỏ tập quán lạc hậu trong hôn nhân ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi
Tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống và sinh con ở tuổi vị thành niên vẫn là những vấn đề đáng quan tâm tại một số địa bàn vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi. Những khác biệt về mức sinh, độ tuổi sinh con cùng các rào cản về nhận thức, điều kiện kinh tế và tập quán đặt ra yêu cầu tiếp tục đổi mới công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật, giáo dục sức khỏe sinh sản và phát huy vai trò của cộng đồng, giúp thanh thiếu niên có sự chuẩn bị tốt hơn trước khi bước vào hôn nhân.
Những rào cản từ nhận thức và tập quán
Kết quả Điều tra thực trạng kinh tế - xã hội 53 dân tộc thiểu số năm 2024 do Cục Thống kê, Bộ Dân tộc và Tôn giáo công bố cho thấy, mức sinh của phụ nữ dân tộc thiểu số có xu hướng giảm nhưng vẫn cao hơn mức bình quân chung của cả nước. Đáng chú ý, sự khác biệt về mức sinh giữa các dân tộc và tình trạng sinh con ở tuổi vị thành niên tiếp tục đặt ra những thách thức đối với công tác dân số tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.
Theo kết quả điều tra, tổng tỷ suất sinh của phụ nữ dân tộc thiểu số giảm từ 2,35 (năm 2019) xuống 2,25 con/phụ nữ (năm 2024), song vẫn cao hơn mức bình quân chung của cả nước là 1,91 con/phụ nữ (năm 2024). Trong khi mức sinh chung có xu hướng giảm, vẫn có 15 dân tộc thiểu số ghi nhận mức sinh tăng, với mức tăng ở một số dân tộc từ 0,54 đến 0,66 con/phụ nữ.
Sự khác biệt còn thể hiện giữa các nhóm dân tộc có quy mô dân số khác nhau. Trong nhóm dân tộc thiểu số có dân số trên một triệu người, có dân tộc ghi nhận mức sinh lên tới 3,23 con/phụ nữ, trong khi một số dân tộc khác chỉ dao động từ 1,83 đến 2,42 con/phụ nữ. Những con số này cho thấy mức sinh trong vùng đồng bào dân tộc thiểu số không đồng đều, đòi hỏi công tác dân số phải tính đến đặc điểm của từng cộng đồng.

Đáng quan tâm hơn là sự khác biệt về độ tuổi sinh con. Trong khi phụ nữ cả nước sinh con tập trung nhiều nhất ở nhóm tuổi 25 - 29, mức sinh của phụ nữ dân tộc thiểu số lại đạt đỉnh sớm hơn, ở nhóm 20 - 24 tuổi. Cụ thể, tỷ suất sinh đặc trưng theo tuổi của phụ nữ dân tộc thiểu số trong nhóm 20 - 24 tuổi đạt 148 trẻ sinh ra trên 1.000 phụ nữ, sau đó giảm tới 32% ở nhóm 25 - 29 tuổi. Đặc biệt, tỷ suất sinh ở nhóm tuổi vị thành niên 15 - 19 đạt mức 83 trẻ trên 1.000 phụ nữ, cao hơn 3 lần mức trung bình toàn quốc ở cùng nhóm tuổi là 26 trẻ trên 1.000 phụ nữ.
Những số liệu này phản ánh tình trạng sinh con sớm vẫn là vấn đề cần quan tâm tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Việc mang thai, sinh con khi chưa có sự chuẩn bị đầy đủ về kiến thức, sức khỏe và điều kiện kinh tế có thể làm gián đoạn quá trình học tập, hạn chế cơ hội đào tạo nghề, tìm kiếm việc làm và phát triển kinh tế của phụ nữ trẻ.
Tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống không chỉ liên quan đến việc thực hiện các quy định của pháp luật về hôn nhân và gia đình mà còn ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống, sức khỏe và cơ hội phát triển của thanh thiếu niên. Khi bước vào đời sống hôn nhân quá sớm, nhiều người chưa có điều kiện hoàn thành việc học, trang bị kỹ năng nghề nghiệp hoặc tạo dựng nền tảng kinh tế để chăm lo cho gia đình.
Tại một số địa bàn vùng sâu, vùng xa, những quan niệm, tập quán lạc hậu về thời điểm kết hôn, sinh con vẫn ảnh hưởng đến lựa chọn của thanh thiếu niên. Bên cạnh đó, đời sống kinh tế khó khăn, điều kiện tiếp cận thông tin hạn chế và những khoảng trống trong giáo dục giới tính, sức khỏe sinh sản vị thành niên khiến việc thay đổi nhận thức, hành vi gặp nhiều trở ngại.
Phát huy vai trò cộng đồng trong phòng, chống tảo hôn
Thực tế tại Lào Cai cho thấy, mặc dù công tác phòng, chống tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống đã được quan tâm triển khai, tình trạng kết hôn và sinh con dưới 18 tuổi vẫn xảy ra tại một số địa bàn vùng cao. Theo kết quả khảo sát từ ngày 1/7/2025 đến hết tháng 5/2026, toàn tỉnh ghi nhận 56 trường hợp tảo hôn, trong đó có 53 trường hợp thuộc đồng bào dân tộc Mông. Cùng thời gian này, có 444 trường hợp nữ dưới 18 tuổi sinh con, trong đó 315 trường hợp thuộc dân tộc Mông, chiếm hơn 70%. Nhóm 17 tuổi có 226 trường hợp sinh con, tiếp đến là nhóm 16 tuổi với 152 trường hợp.
Đáng chú ý, trong kỳ khảo sát, Lào Cai không ghi nhận trường hợp hôn nhân cận huyết thống. Tuy nhiên, số trường hợp tảo hôn và nữ dưới 18 tuổi sinh con cho thấy công tác phòng ngừa vẫn cần được duy trì thường xuyên, nhất là tại các địa bàn có nguy cơ cao.
Theo đánh giá từ thực tiễn địa phương, nguyên nhân không chỉ xuất phát từ phong tục, tập quán mà còn gắn với điều kiện phát triển kinh tế - xã hội. Một bộ phận học sinh bỏ học sớm, đi làm ăn xa; cha mẹ thiếu điều kiện quan tâm, giáo dục con. Trong khi đó, sự phối hợp giữa gia đình, nhà trường và chính quyền cơ sở ở một số nơi chưa thường xuyên, việc phát hiện và can thiệp sớm các trường hợp có nguy cơ còn chậm.
Để giải quyết vấn đề này, Ban Thường vụ Tỉnh ủy Lào Cai đã ban hành Nghị quyết số 09-NQ/TU về tiếp tục đẩy mạnh công tác phòng, chống tảo hôn, nữ dưới 18 tuổi sinh con trong vùng đồng bào dân tộc thiểu số giai đoạn 2025 - 2030. UBND tỉnh ban hành kế hoạch triển khai cho cả giai đoạn và kế hoạch thực hiện năm 2026, phân công trách nhiệm cho các sở, ngành, địa phương.
Công tác tuyên truyền được triển khai bằng nhiều hình thức, hướng về cơ sở và nhóm có nguy cơ cao. Trong năm 2026, tỉnh Lào Cai đã triển khai các hoạt động bao gồm phát hành hàng nghìn cuốn sổ tay, xây dựng cụm pa-nô và tổ chức hơn 1.000 cuộc đối thoại, tư vấn, hội thảo, lồng ghép tuyên truyền trong sinh hoạt đoàn thể, họp thôn và hoạt động trường học. Các địa phương còn sử dụng Zalo, Facebook để truyền tải thông tin đến người dân.
Đáng chú ý, Lào Cai phát huy vai trò của già làng, trưởng bản, trưởng dòng họ, người có uy tín trong vận động thay đổi tập quán. Các mô hình "Nói không với tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống và sinh con dưới 18 tuổi", "Dòng họ không xảy ra tảo hôn", "Trường học không tảo hôn" được triển khai gắn với trách nhiệm của gia đình, nhà trường và cộng đồng.
Việc vận động hộ gia đình, dòng họ, thầy mo, thầy cúng, ông mai, bà mối ký cam kết; đưa nội dung phòng, chống tảo hôn vào hương ước, quy ước thôn bản góp phần tác động đến những người có ảnh hưởng trực tiếp đối với quyết định kết hôn trong cộng đồng.
Cùng với tuyên truyền, các địa phương tăng cường quản lý địa bàn, phát hiện sớm trường hợp thanh thiếu niên có nguy cơ tảo hôn. Trong kỳ khảo sát từ ngày 1/7/2025 đến hết tháng 5/2026, Lào Cai đã ngăn chặn 21 trường hợp có ý định tảo hôn, xử phạt vi phạm hành chính 4 trường hợp… Những kết quả trên cho thấy vai trò của việc kết hợp tuyên truyền với quản lý, phòng ngừa và can thiệp từ sớm. Thời gian tới, yêu cầu đặt ra là tiếp tục đổi mới nội dung truyền thông theo từng dân tộc, từng nhóm tuổi; tăng cường phối hợp giữa gia đình, nhà trường, chính quyền cơ sở và người có uy tín, đồng thời gắn phòng, chống tảo hôn với nâng cao chất lượng giáo dục, mở rộng cơ hội học tập, việc làm cho thanh thiếu niên.
Giáo dục từ sớm để thay đổi hành vi
Bên cạnh các hoạt động vận động tại cộng đồng, giáo dục kiến thức pháp luật, hôn nhân và sức khỏe sinh sản trong trường học là hướng tiếp cận được nhiều địa phương quan tâm, nhằm giúp thanh thiếu niên hình thành nhận thức đúng trước khi bước vào độ tuổi kết hôn. Ngày 7/11/2026, Hội Liên hiệp Phụ nữ phối hợp với Trường Phổ thông Dân tộc nội trú THCS và THPT tại Quảng Ninh tổ chức chương trình truyền thông kiến thức chăm sóc sức khỏe sinh sản cho hơn 400 học sinh.
Tại chương trình, bác sĩ Lê Thị Liên, Khoa Sức khỏe sinh sản, Trung tâm Kiểm soát bệnh tật Quảng Ninh cung cấp kiến thức về những thay đổi thể chất, tâm sinh lý tuổi dậy thì; chăm sóc sức khỏe sinh sản vị thành niên; tình bạn, tình yêu phù hợp với lứa tuổi; phòng tránh mang thai ngoài ý muốn và các bệnh lây truyền qua đường tình dục.
Đặc biệt, tiểu phẩm "Chuyện nhà Ú" với nội dung phòng, chống tảo hôn cùng hoạt động giao lưu "Hỏi nhanh - đáp gọn" giúp học sinh tiếp cận những tình huống gần gũi với đời sống, nhận diện hệ lụy của việc kết hôn sớm và nâng cao kỹ năng tự bảo vệ bản thân. Thông qua hình thức sân khấu hóa, giao lưu, hỏi đáp, kiến thức về hôn nhân và sức khỏe sinh sản được truyền tải sinh động hơn, tạo điều kiện để học sinh trao đổi những vấn đề thường gặp trong quá trình trưởng thành.
Cùng với hoạt động truyền thông trong trường học, việc nghiên cứu kiến thức, thái độ và hành vi của thanh thiếu niên dân tộc thiểu số cũng được quan tâm nhằm xây dựng những giải pháp phù hợp với từng cộng đồng. Tại hội thảo khoa học tổ chức ngày 29/9/2026 ở Thái Nguyên, các nhà khoa học tập trung trao đổi về kiến thức, thái độ, hành vi và nhu cầu chăm sóc sức khỏe sinh sản của vị thành niên dân tộc Tày, Dao. Theo các chuyên gia, cần đánh giá đúng kiến thức, thái độ, hành vi và nhu cầu chăm sóc sức khỏe sinh sản của thanh thiếu niên dân tộc thiểu số. Đây là cơ sở để xây dựng chính sách và lựa chọn hình thức tuyên truyền phù hợp. Nội dung giáo dục cần chú ý đến đặc điểm văn hóa, giới tính và lứa tuổi, giúp thanh thiếu niên nâng cao nhận thức, chủ động bảo vệ sức khỏe, phòng ngừa tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống và mang thai ngoài ý muốn.
Từ thực tiễn tại Lào Cai, Quảng Ninh và Thái Nguyên có thể thấy, thay đổi nhận thức về hôn nhân cần được thực hiện đồng bộ, từ phổ biến pháp luật, vận động người có uy tín đến giáo dục trong nhà trường và tư vấn cho thanh thiếu niên. Trong đó, gia đình và nhà trường giữ vai trò quan trọng trong việc giúp các em hiểu đúng về hôn nhân, nhận biết hệ lụy của tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống và chủ động bảo vệ bản thân. Chính quyền cơ sở, các tổ chức đoàn thể cần tăng cường phối hợp, phát hiện sớm những trường hợp có nguy cơ, đồng thời vận động cộng đồng thay đổi các tập quán không còn phù hợp.
Thay đổi nhận thức về hôn nhân cần có thời gian và sự tham gia của gia đình, nhà trường, cộng đồng. Bên cạnh tuyên truyền, phổ biến pháp luật, cần quan tâm tạo điều kiện để thanh thiếu niên tiếp tục học tập, học nghề và có việc làm. Khi hiểu rõ những hệ lụy của việc kết hôn sớm và có điều kiện ổn định cuộc sống, các em sẽ chủ động hơn trong quyết định kết hôn, sinh con. Qua đó, góp phần xóa bỏ tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống và nâng cao chất lượng dân số vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.

